بررسی کنش گفتاری امام علی علیه السلام در معرفی اصحاب جمل بر اساس روش تحلیل محتوای کیفی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری زبان و ادبیات عربی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران

2 استاد دانشگاه تهران

چکیده

دشمن شناسی از محورىترین مسایل در تقابل‌های خصمانه به شمار می‌رود. در سیره پیامبر اکرم و ائمه اطهار نیز به این امر توجه بسیار شده است. در میان معصومان، حضرت على با توجه به شرایط حکومتی پنج ساله خویش با دشمنان بیشتری روبرو بود که گروهی از آنها سابقه درخشانی در زمان پیامبر داشتند. از جمله آنها اصحاب جمل بود که با توجه به وجهه آنان نزد مسلمانان، آمادهسازی سپاه برای مقابله با آنها دشوار بود. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و با رویکرد تلخیصی، مضامین خطبه‌های امام در بازه زمانی قبل از جنگ جمل در رابطه با معرفی این گروه مورد کدگذاری و مقوله‌بندی قرار گرفته است. این مضامین در سه مقوله اصلی«پیشبینی شکست دشمن»، «نکوهش کنش ناپسند دشمن» و «افشاگری سیاسی در مورد دشمن» دسته بندی شده که در آنها امام برای اقناع مخاطبین از ادات تأکیدی بیشترین بهره را برده است. فراوانی مقوله افشاگری، بیشترین سهم را از سخنان امام داراست. بیشترین بسامد مضامین این مقوله نیز به بیعت شکنی طلحه و زبیر اختصاص دارد که میزان اهمیت این موضوع از دیدگاه حضرت علی را نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


  1. .نهج البلاغه.تصحیح: صبحی، صالح، 1425ق، قاهره: دار الکتاب مصری.

    1. ابن ابی الحدید، عبد الحمید بن هبه الله، 1428ق، شرح نهج البلاغه، بغداد: دار الکتاب العربی.
    2. باردن، لورنس، 1374ش، تحلیل محتوا، ترجمه ملیحه آشتیانی و محمد یمنی دوزی سرخابی، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
    3. بحرانی، کمال الدین میثم بن علی بن میثم، 1427ق، شرح نهج البلاغه، قم: انوارالهدی
    4. حریری، نجلا، 1385ش، اصول و روش­های پژوهش کیفی، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات.
    5. فرهمندپور، فهیمه، 1379ش، سیری در تطور خلافت اسلامی(از آغاز تا پایان سفیانیان(64 – 11ق)، قم: بضعة الرسول.
    6. طبری، محمد بن جریر، 1357ش، تاریخ الامم والملوک، قاهره: استقامه.
    7. طوسی، محمد بن حسن، 1414ق، الأمالی، قم: دار الثقافه.
    8. کریپندورف، کلوس، 1378ش، تحلیل محتوا (مبانی روش شناسی)، ترجمه: هوشنگ نایبی، تهران: نشر نی.
    9. کیوی، ریمون و کاپنهود، لوک وان، 1375ش، روش تحقیق در علوم اجتماعی (نظری و عملی)، ترجمه: عبدالحسین نیک گهر، تهران، نشر توتیا.
    10. محمدی مهر، غلامرضا، 1378ش، روش تحلیل محتوا (راهنمای عملی تحقیق)، تهران: دانش نگار.
    11. مکارم شیرازی، ناصر، 1378ش، پیام امام امیر المؤمنین j: شرحی تازه و جامع بر نهج البلاغه، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
    12. مهرداد، ندا و دیگران، 1394ش، تحلیل محتوای کیفی، تهران: مرکز نشر بشری.
    13. مفید، محمد بن محمد بن نعمان، 1413ق، الجمل والنصره لسید العتره، قم: کنگره شیخ مفید.
    14. محمودی، محمد باقر، 1376ش، نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

    مقاله­ها:

    1. پیربداقی، فاطمه، 1388ش، « تحلیل محتوای کیفی و مطالعات موردی»، پیام پژوهش، سال نهم، شماره 100، صص34-37.
    2. تبریزی، منصوره، 1390ش، «تحلیل محتوای کیفی از منظر رویکردهای قیاسی و استقرایی»، فصلنامه علمی پژوهشی علوم اجتماعی (دانشگاه علامه طباطبائی)، شماره 64، صص 105-138.
    3. زرگران، فرخنده، 1378ش، «دشمن شناسی از دیدگاه امام علیj»، مجله پاسدار اسلام، شماره 209، صص14 –16.
    4. غرویان، محسن، 1391ش، «بحثی درباره علم غیب امام علیj »، مجله پاسدار اسلام، سال سی و یکم، شماره366، صص22 – 25.
    5. غلام پور، علی رضا، 1394ش، «رفتارشناسی سیاسی طلحه و زبیر بر پایه مکاتبات در دوره خلافت امام علیj »، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره 37، صص 69-90.
    6. مقیاسی، حسن و فراهانی، سمیرا ، 1393ش، «سبک شناسی لایه ای خطبه 27 نهج البلاغه»، پژوهشنامه نهج البلاغه، سال دوم، شماره7، صص39 – 62.
    7. مؤمنی راد، اکبر، 1392ش، «تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش: ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج»، فصلنامه اندازه­گیری تربیتی، سال چهارم، شماره 14، صص 187-222.

     

    1. Mayring, P (2000). Qualitative content analysis. Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research, 1 (2), Art. 20.
    2. Hsieh, H. F, & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative health research, 15 (9), 1277-1288.

    Jick, T. D (1979). Mixing Qualitative and Quantitative methods: triangulation in action Administrative science Quarterly, 24 (4), 620-611