بازتاب اندیشه ومنش سیاسی امام علی علیه السلام در آیینه "خطبه شقشقیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی گروه روابط بین الملل دانشگاه تربیت مدرس

2 عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه بجنورد.( نویسنده مسئول)

چکیده

نسبت سنجی بین خطبه شقشقیه وکلیت میراث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امیرمؤمنان علیه السلام، سنت فرهنگی اسلام را در قالب معرفت سیاسی امامت و ولایت پدیدار می­سازد. این داوری از آن رو اهمیت می­یابد که "خطبه ناتمام شقشقیه" را از سویی می­توان آیینه تمام نمای مهم­ترین تحولات سیاسی­ و اجتماعی­ دانست که نه تنها در جامع نهج­البلاغه که در کلیت میراث خاندان عصمت بازتاب یافته است و از سویی دیگر، می­توان آن را به مثابه تصدیق کننده راستین مسائلی دانست که زوایایی از فکر و فلسفه راستین زندگانی را در علم و عمل دینی- حکومتی امام علی علیه السلام ترسیم می­کند. بدین سان، درمسیر اولیه ارائه پاسخ به این پرسش که وجود تقارن معنایی وتناسب محتوایی در بین میراث فرهنگی امامj و خطبه سوم نهج البلاغه در خصوص آسیب شناسی حکومت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و تحولات جامعه عصر آن حضرت حامل چه پیامی است؟ امکان این فرضیه فراهم می­شود که امیرمؤمنان علیه السلام در اندیشه سیاسی و کنش­های سیاسی و اجتماعی خود دارای ملاحظاتی اساسی و تعیین کننده بود که از جهان بینی توحیدی، عقلانیت مدنی و درایت سیاسی آن حضرت ناشی شده و براساس "آموزه­های اسلام" مبتنی بر قرآن کریم و سنت پیامبر اکرمk قوام یافته و بیانگر نگاه متعالی و انسانی او به سیاست و رهبری جامعه و ارتباط صیانت ذات حضرتش با آن است. چنین فرضیه­ای رساننده این معناست که وحدت نظر و عمل در همه شئون اعتقادی و سیاسی امیرالمؤمنین جریان یافته و در قالب "سیاست متعالی" و"صیانت ذات"1 که بدون  تردید مهم­ترین ارکان رهبری و حکمرانی راستین در یک جامعه دینی محسوب می­شود متجلی گردیده است. در مسیر اخذ این معنا روش تفسیری "هرمنوتیک عام" را به منزله چارچوب روشی این نوشتار برگزیده­ایم تا به واسطه آموزه­های شلایرماخر بتوانیم عمل تفسیر متن (خطبه شقشقیه) را در تبیین موقعیت زیست دینی- سیاسی گوینده آن، معطوف به شرایط زمینه­ای متن به کار گیریم.

کلیدواژه‌ها


.قرآن کریم
.نهج البلاغه ، 1384ش، سید رضی ، ترجمه: سید جعفر شهیدی، تهران : انتشارات علمی و فرهنگی.
.نهج البلاغه ، 1389ش، گرد اوری و تالیف سید رضی ، ترجمه محمد دشتی ، قم : انتشارات اشکذر.
1. ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله، 1375ش، جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، تهران: نشر نی.
2. ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله، 1404ق، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم،چاپ اول، قم:‌ کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
3. ابن شعبه حرانی، حسن‌بن علی،1380ش،  تحت العقول عن آل‌الرسول، ترجمه: بهراد جعفری، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
4. ابن شهرآشوب، محمد بن علی، (بی تا)، المناقب ، تصحیح: سید هاشم رسولی محلاتی و محمد حسین  آشتیانی، قم: انتشارات علامه.
5. ارسطو، 1364ش، سیاست، ترجمه: حمید عنایت، چاپ چهارم، تهران: انتشارات کتابهای جیبی.
6. اسپینوزا، باروخ، 1392ش، اخلاق ، ترجمه محسن جهانگیری، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
7. إلیاده، میرچا، 1375ش، دین پژوهی، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
8. آمدی، عبدالواحد بن محمد، 1378ش، غررالحکم و دررالکلم، ترجمه و شرح: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
9. بحرانی، میثم بن علی بن میثم، 1391ش، شرح نهج‌البلاغه، ترجمه:سید محمدصادق عارف و حبیب روحانی. مشهد: آستان قدس رضوی. 
10. بحرانی، هاشم  بن  سلیمان(بی‌تا)، البرهان فی تفسیرالقرآن، قم: بنیاد بعثت. 
11. برن، ژان، 1362ش، فلسفه رواقی، ترجمه: ابوالقاسم پورحسینی، تهران: امیر کبیر.
12. بشیریه، حسین، 1374ش، انقلاب و بسیج سیاسی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
13. پورنجاتی، یعقوب، 1382ش، قاعده زرین کانت ، تهران : امیرکبیر. 
14. جعفری، محمد تقی، 1389ش، (ب)، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه ، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. 
15. جعفری، محمدتقی، 1389 ش،(الف)، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، تهران: موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری. 
16. جعفری، محمدتقی، 1389ش، حکمت اصول سیاسی اسلام ( ترجمه و تفسیر فرمان مالک اشتر)، تهران: بنیاد نهج البلاغه.
17. جمشیدی، محمدحسین، 1385ش، رخ اندیشه، کتاب اول: روش شناسی شناخت اندیشه های سیاسی، تهران: کلبه معرفت. 
18. جمشیدی، محمدحسین، توکلی امید ، 1398ش، رابطه  سیاست و اخلاق در اندیشه  امام خمینی، تهران: موسسه چاپ و نشر عروج.
19. حسینی خطیب، سید عبدالزهراء، 1409ق، مصادر نهج البلاغه و اسانیده، بیروت: دارالزهراء.
20. حشمت زاده، محمدباقر، 1377ش، انقلاب اسلامی و جمهوریت، تهران: سازمان فرهنگی انقلاب اسلامی.
21. خمینی(امام) ، سید روح  الله، 1378ش،  صحیفه  امام، تهران: موسسه  تنظیم و نشر آثار امام  خمینی. 
22. خوارزمی، موفق بن احمد ، 1411ق، المناقب، قم: موسسة النشرالاسلامی. 
23. دمیری، محمد بن موسی، 1424ق، حیاة الحیوان  الکبری، محقق احمد حسن بسج، بیروت: دار الکتب العلمیه.
24. راوندی، قطب الدین سعید بن  هبة الله، 1364ش، منهاج  البراعه فی شرح  نهج  البلاغه، تحقیق:سید عبد الطیف کوهکمری، به اهتمام سید محمود مرعشی، قم: مکتبة آیه  الله العظمی مرعشی نجفی. 
25. سربازی، محمد عمر، 1381ش، خلفای راشدین از دیدگاه امیرالمؤمنین ، سنندج : نشر احمد. 
26. سعیدی روشن، محمّدباقر، ۱۳۸۳ش، تحلیل زبان قرآن و روش‌شناسی فهم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
27. سید بن  طاووس، سید علی بن موسی بن جعفر بن طاووس ، 1409ق، الیقین، تحقیق: محمدباقر انصاری، قم: دارالکتاب.
28. شاکر، محمّدکاظم، 1382ش، مبانی و روش‌های تفسیری. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
29. شریعتی، علی ، 1357ش، امت و امامت، تهران: انتشارات قلم. 
30. شریف قرشى‏، باقر، 1413ق، حیاة الإمام الحسن بن على ‏،‏ بیروت‏: دار البلاغة.
31. شهیدی، سیدجعفر، 1376ش، علی از زبان علی(زندگانی امیر المؤمنین) ، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. 
32. طبرسی، احمد بن علی، 1403ق، الاحتجاج، تصحیح: محمد باقر خراسانی، مشهد: نشر مرتضی.
33. طبرسی، حسن  بن  فضل،1370ش، مکارم  الاخلاق، قم: انتشارات شریف رضی.
34. طبری، محمد بن جریر، 1362ش، تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.
35. عبدالمقصود، عبدالفتاح،1350ش، الامام علی ابن ابی طالب (تاریخ تحلیلی نیم قرن اسلام)، ترجمه: سیدمحمود طالقانی و سید محمد مهدی جعفری، تهران: شرکت سهامی انتشار .
36. عقاد، عباس محمود، 1349ش، شخصیت حضرت علی، ترجمه سید جعفر غصبان، انتشارات ماه نو.
37. فارابی، ابونصرمحمد، 1364ش، احصاء العلوم، ترجمه  حسین خدیو جم، تهران: علمی و فرهنگی.
38. -------------، 2002م، آراء اهل المدینة الفاضلة، چاپ دوم، بیروت: دار و مکتبة الهلال. 
39. قیومی اصفهانی، جواد، 1379ش، صحیفه الحسن، قم: جامعه مدرسین حوزه  علمیه  قم. 
40. کانت، امانوئل، 1388ش، درس های فلسفه اخلاق، ترجمه منوچهرصانعی دره بیدی، تهران: انتشارات نقش و نگار.
41. گر، تد رابرت، 1388ش، چرا انسان ها شورش می‌کنند؟، ترجمه علی مرشدی زاد، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
42. مکارم شیرازی، ناصر، 1394ش،  ترجمه خطبهٔ حضرت زهرا (خطبه فدکیه)، قم: سازمان اوقاف و امور خیریه. 
43. منقری، نصر بن مزاحم،1370ش، وقعه صفین ، ترجمه پرویز اتابکی ، تهران : آموزش اسلامی.
44. نَش، کِیت،1390ش، جامعه شناسی معاصر( جهانی شدن ، سیاست ، قدرت) ، ترجمه: محمد تقی دلفروز ، تهران : نشر کوپر.
45. واقدی، محمد بن عمر، 1361ش، المغازی ، ترجمه محمود مهدوی دامغانی ، تهران : مرکز نشر دانشگاهی.
46. یزدی نژاد، زهرا، 1381ش، گدازه ها (برداشتی از خطبه شقشقیه در نهج البلاغه)، تهران : نشر قو.
47. یعقوبی، احمد بن یعقوب بن واضح، 1371ش، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مقالات و پایان نامه
48. امامی فر، علی، 1379ش، «اشارات تاریخی امام علی در خطبه شقشقیه»، معرفت، شماره 39، آذر و دی.
49. پناهنده، مریم، 1391ش، قانون صیانت ذات( تحلیل و بررسی نظرگاه اسپینوزا در باب صیانت ذات)، پایان نامه کارشناسی ارشد، قم:دانشکده فقه و فلسفه پردیس قم.
50.  جمشیدی، محمدحسین، 1394ش، «سیاستگذاری سیاست در دو سنت شرقی و مدرن با  تاکید بر مفهوم، کارکرد و غایت »، مدرسه اسلامی علوم  سیاسی، شماره 7و8، شهریور و مهر.
51.   Eston, David) 1999),The Political System, Chicago: The University of Chicago Press.
52.  Le Petit Robert, Dictionnaire alphabétique et analogique de la langue française,(2012) Nouvelle édition (version 3.5), millésime.
53.  Leftwich, A. (ed.), (1984), what is politics?, oxford: Basil Blackwell.
54.  Wolfson, H.A. (1934), The Philosophy of Spinoza, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press