خاستگاه لغزش‌های ساختاری ترجمه‌های خطبۀ‌های نهج‌البلاغه در برگردان مشتقات باب استفعال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 سطح سه حوزه، گروه زبان وادبیات عرب، تربیت مدرس صدیقه کبری(س)، قم، ایران.

2 استادیار و عضو هیات علمی جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران

3 استادیار و عضو هیات علمی جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.

چکیده

تاکنون ترجمه‌های گوناگونی از نهج‌البلاغه به زبان فارسی انجام گرفته، اما به‌طورکلی به دلیل کاستی­‌هایی که در ترجمۀ زبان عربی به زبان فارسی وجود دارد، این ترجمه­‌ها مورد نقد و بررسی بسیاری از ادیبان قرار گرفته‌اند. در پژوهش حاضر تلاش شده است با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از معاجم مختلف لغوی، کتاب­های صرفی و نحوی و شروح نهج­‌البلاغه، چالش­های پیش روی مترجمان در برگردان مشتقات باب استفعال، مورد مطالعه قرار گیرد. بر این ­اساس، داده­‌های مربوط به هشت مورد از مشتقات باب استفعال از کل خطبه­ های نهج ­البلاغه انتخاب و در شش ترجمۀ فارسی نهج‌البلاغه (فیض الاسلام، انصاری، شهیدی، زمانی، دشتی و آقا میرزایی) مورد بررسی و نقد قرار گرفت. یافته­‌های این پژوهش نشان می­‌دهد که «خطا در تشخیص ساختار فردی» و «خطا در تشخیص ساختار جمعی» از مهم‌ترین لغزش­های ساختاری در برگردان مشتقات باب استفعال است. ازنظر کمّی نیز گزارش آماری عملکرد مترجمان در نمونه­‌های مورد بررسی، بیانگر این است که ترجمه­‌های­ شهیدی و دشتی بدون هیچ لغزشی در تشخیص ساختار فردی و همچنین در تشخیص ساختار جمعی در برگردان مشتقات باب استفعال، موفق­‌ترین ترجمه بوده‌­اند. از آن‌سو، ترجمۀ فیض‌­الاسلام تنها در تشخیص ساختار فردی، بدون هیچ لغزشی، موفق­ترین ترجمه بوده است.
 

کلیدواژه‌ها


منابع
* قرآن
نهج‌البلاغه، 1379ش، حسین انصاریان، تهران: انتشارات پیام آزادی.
نهج‌البلاغه، 1379ش، سیدعلی نقی فیض‌الاسلام، تهران: انتشارات فقیه.
نهج‌البلاغه، 1378ش، سیدجعفرشهیدی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
 نهج‌البلاغه، 1379ش،ترجمه:محمد، دشتی، قم: مشهور.
نهج‌البلاغه، 1327ق،ترجمه:محمدعلی، انصاری قمی، تهران: انتشارات نوین. 
‏نهج‏البلاغه،1420ق، ترجمه: زمانی، مصطفی، تهران: موسسه نبوی.
1. ابن ابی‌الحدید. عزالدین ابوحامد، 1378ش، شرح نهج‌البلاغه. قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
2. ابن اثیر. مبارک بن محمد، 1367ش، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. مصحح: محمود محمدطناحى، طاهر احمدزاوى. قم:اسماعیلیان.
3. ابن جنی، ابو الفتح عثمان، بی تا، الخصائص، به کوشش محمد علی نجار، مصر: مکتب العلمیه.
4. ابن سیده. على بن اسماعیل‏، 1421ق، المحکم و المحیط الأعظم.  تصحیح: عبدالحمید هنداوى، بیروت: دار الکتب العلمیه.
5. ‏ابن فارس. احمد بن فارس، 1404‏‏ق، معجم مقاییس اللغه. تصحیح: عبدالسلام محمد هارون، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
6. ‏ابن منظور. محمد بن مکرم‏، 1414ق، لسان العرب. بیروت: دار صادر.
7. ازهرى، محمد بن احمد، 1421ق، تهذیب اللغه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
8. استرآبادی. رضی‌الدین، 2000م، شرح شافیه برعلی ابن حاجب. تحقیق: نورالحسن و دیگران، بیروت: دار الکتب العلمیه.
9. انصاریان. علی، 1408ق، شرح نهج‌البلاغه المقتطف من بحار الانوار. طهران: فرهنگ و ارشاد اسلامی
10. انیس. ابراهیم، 1374ش، معجم الوسیط. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
11.  بابایی. علی اکبر، 1392ش، روش‌شناسی تفسیر قرآن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
12. بحرانی. میثم بن علی ابن میثم، 1404ق، شرح نهج‌البلاغه، بی جا: دفتر نشر الکتاب.
13. بحرانی. میثم بن علی ابن میثم، 1408ق، اختیار مصباح السالکین. محمد هادی أمینی. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه.
14. بحرانی. میثم بن علی ابن میثم، 1417ق، ترجمه شرح نهج‌البلاغه. قربان‌علی محمدی‌مقدم و علی‌اصغر نوایی یحیی‌زاده، مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه.
15. بیهقی کیذری. قطب‌الدین محمد بن حسین، 1375ش، حدائق الحدائق فی شرح نهج‌البلاغه. قم: بنیاد نهج‌البلاغه انتشارات عطارد.
16. تفتازانی. سعدالدین مسعود بن عمر، بی تا، المطول شرح تلخیص المفتاح. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
17. تهانوی. محمدعلى بن على، 1996م، کشاف اصطلاحات الفنون. لبنان: بیروت.
18. ثعالبی. ابو منصور، 1422ق، فقه اللغه و سر العربیه. بیروت: دارالحیاء التراث العربی.
19. جوهرى. اسماعیل بن حماد، 1376ش، الصحاح، تحقیق:احمد بن عبدالغفور عطارد. بیروت: دارالعلم للملایین‏.
20. حدادی. محمود، 1375ش، مبانی ترجمه. تهران: انتشارات جمال الحق.
21. حملاوی. احمد، 1424ق، شذ العرب فی فن الصرف. بیروت: دار الکفر.
22. راوندی. قطب‌الدین سید بن هبه‌الله، 1364ش، منهاج البراعه فی شرح نهج‌البلاغه. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
23. زمخشرى. محمود بن عمر، 1979‏‏م، أساس البلاغة. بیروت: دار صادر.
24. زمخشرى. محمود بن عمر، 2000م، المفصِل فی صنعه الاعراب. بیروت: دار مکتبه الهلال.
25. سیبویه. ابوبشر عمرو، 1424ق، کتاب سیبویه. بی جا: نشر ادب حوزه.
26. سیوطی. جلال‌الدین، 1386ش، المزهر فی علوم اللغه و انواع‌ها، قم: مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی.
27. سیوطی. جلال‌الدین، 1405ق، همع الهوامع شرح جمع الجوامع. قم: منشورات رضی زاهدی.
28. شوشتری. محمدتقی، 1376ش، بهج الصباغه فی شرح نهج‌البلاغه. تهران: امیر کبیر.
29. شیخ رضی، محمد بن حسن استر آبادی، 1395ش، شرح‌ الکافیه، بیروت: دار الکتب العلمیه.
30. صاحب. اسماعیل بن عباد، 1414‏ق، المحیط فی اللغة. محمد حسن آل‌یاسین. بیروت: عالم الکتب.
31. صفوی. محمد رضا، 1391ش، نقد آموزی ترجمه‌های قرآن. قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود عج الله تعالی فرجه الشریف.
32. طریحى. فخرالدین بن محمد، 1375ش، مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
33. عصاری. محمود رضا، 1388ش، مفاهیم علم نحو. قم: جامعه المصطفی العالمیه.
34. غلائینی، شیخ مصطفی، 1391ش، جامع الدروس العربیه، تهران: موسسه صادق.
35. فخرالدین رازی، ابوعبدااله محمد بن عمر،1420ق، مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء الثراث العربی 
36. فراهیدى. خلیل بن احمد، 1409ق، العین. قم: نشر هجرت‏.
37. فیروزآبادى. محمد بن یعقوب‏، 1415‏‏ق، القاموس المحیط. بیروت: دار الکتب العلمیه.
38. فیومى. احمد بن محمد. ا(1414ق، المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر ، قم: موسسه دارالهجره.
39. قلی‌زاده. حیدر، بی تا، مشکل ساختاری ترجمه قرآن کریم. تبریز: موسسۀ تحقیقاتی علوم اسلامی ـ انسانی دانشگاه تبریز.
40. لطفی‌پور ساعدی. کاظم، 1392ش، درآمدی بر اصول و روش ترجمه. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
41. مدرس افغانی، محمد علی، 1391ش، جامع المقدمات، قم: انتشارات هجرت.
42. مرتضی زبیدی. محمد بن محمد، 1414‏ق، تاج العروس‏. بیروت: دار الفکر.
43. معرفت، محمد هادی، 1369ش، التمهید فی علوم القرآن، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
44. مهدوی‌راد، محمدعلی، 1391ش، شمع جمع، به کوشش علی راد، تهران: خانه کتاب.
45. مهنا. عبدالله على، 1413ق، لسان اللسان‏. بیروت: دار الکتب العلمیه.
46. موسوی. سید عباس، 1377ش، شرح نهج‌البلاغه. بیروت: دار الرسول الاکرم صلی الله علیه و آله و سلم.
47. نجفی، ابوالحسن، 1365ش، آیا زبان فارسی در خطر است؟، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
48. هاشمی خوئی. میرزا حبیب‌الله، 1400ق، منهاج البراعه فی شرح نهج‌البلاغه. طهران: المکتبه الاسلامیه.
49. یزدی. خضر، 1429ق، شرح شافیه ابن الحاجب فی علمی التصریف و الحظ. بیروت:ریّان.
مقاله ها
50. شاهسوندی، شهره، 1384ش، بررسی زبان‌شناختی آیاتی از چهار ترجمه قرآن مجید، پژوهش‌های قرآنی، شماره 44،صص 5- 25.
51. قلیزاده، حیدر. 1383ش، نقش ساختار دستوری در ترجمه قرآن کریم. پژوهش-های ادبی، شماره 3، صص83-102.
52.  قلیزاده، حیدر. 1388. جایگاه ساختار نحوی- بلاغی مفعول به. پژوهش‌های قرآنی، شماره 59، صص316- 351.