https://www.nahjmagz.ir/ فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه fa daily 1 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://www.nahjmagz.ir/article_245360.html https://www.nahjmagz.ir/article_245362.html https://www.nahjmagz.ir/article_245323.html تاکنون پژوهشی جامع در زمینه تاثیر نهج‌البلاغه بر اشعار شمس‌الدین محمد وحشی بافقی، یکی از شعرای معروف دورۀ صفویه که از ارادتمندان علی علیه‎السلام نیز بود، انجام نشده است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف دستیابی به تاثیرپذیری اشعار وحشی بافقی از نهج‌البلاغه، صورت پذیرفت. با مطالعه کامل مجموعه دیوان اشعار وحشی بافقی، یافته‌های پژوهش به‌صورت توصیفی و تحلیلی با درنظرگرفتن شیوه‌های متداول تاثیرپذیری، بررسی شدند. با مقایسه داده‌های جمع‌آوری‌شده با خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه در موضوعات انتخاب شده، در حدود 50 موضوع کلامی، اخلاقی، تعلیمی و تربیتی در اشعار وی، شناسایی شد که می‌تواند نشات گرفته از سخنان علی علیه‌السلام باشد. موضوعات موردنظر که شامل شناخت خدا، صبر، عفو، قناعت، رزق، حسد، خاموشی، تکبر و غرور، علم و آگاهی علی علیه‌السلام بود، نشان داد که بیت-هایی از وحشی بافقی را می‌توان به‌صورت بینامتنی متاثر از نهج‌البلاغه علی علیه‌السلام دانست. برای رعایت اختصار تنها به آوردن بیت یا بیت‌هایی از قالب‌های شعری که متاثر از کلام امام علیه‌السلام است، اکتفا شده است. https://www.nahjmagz.ir/article_245324.html چکیدهبینامتنیت یکی از روش‌های مشهور تاثیرپذیری بین متون است. ادبا در محورهای گوناگون از این روش بهره برده‌اند. در ایران از نضج گرفتن نثر عرفانی، توجّه به کلام امیرالمؤمنین‌ علیه السلام مشهود است. آن‌ها امام‌علی‌ علیه السلام را به‌عنوان خاتم ‌الاولیا، اسوه حسنة آموزه‌‌های عرفانی در وصول به حق می‌دانستند. طبیعتاً کلام امام‌ علیه السلام نیز سرمشق آنان در بیان تعالیم کاربردیشان به مریدان تلقّی می‌شد. در این نوشتار که به روش تحلیلی- توصیفی با شیوه بینامتنیت و تکیه بر داده‌های کتابخانه‌ای به نگارش درآمده تأثیر سخنان امیرالمؤمنین‌ علیه السلام به ویژه در بخش حکمت‌ها بر سه متن شاخص عرفانی: کشف‌المحجوب (قرن پنجم)، اسرارالتّوحید(قرن ششم)، تذکره‌الاولیا(قرن‌هفتم) مورد بررسی قرار گرفته است. نتیجه بررسی نشان ‌می‌‌دهد عرفا هم در صورت هم در محتوا کلمات امام علی‌ علیه السلام را سرمشق خویش قرار داده در چهار محور الف)مفهومی و مضمونی؛ ب)بلاغی(تصویر سازی)؛ پ)موسیقایی(سجع، موازنه)؛ ت)ایجاز و اعجاز زبانی ازکلام ایشان تأثیر پذیرفته‌اند. آنان در چهار محور فوق با بهره‌گیری از مضامین نهج‌البلاغه مضمون‌سازی کرده‌اند؛ از تصاویر آن باهدف ملموس‌تر کردن موضوع ساخته؛ در اعجاز زبانی با تأسّی به کلام امیرالمؤمنین‌ علیه السلام به ویژه در حکمت‌ها،آموزه‌های عرفانی خود را در قالب جملات کوتاه و نوعاً مسجّع بیان ‌داشته‌اند تا هم تأثیرگذارتر باشد و هم حفظ آن در سینه سالک، سهل‌تر گردد. https://www.nahjmagz.ir/article_245330.html دو مقوله عدالت و اقتصاد هم به تنهایی و هم در کنار یکدیگر؛ از مقولات کلیدی در زندگی انسانها به شمار می‌روند. پژوهش حاضر سعی دارد تا با بهره‌گیری از روش داده بنیاد به بررسی چگونگی تحقق عدالت اقتصادی از دیدگاه امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه بپردازد؛ و راهکارهای تحقق آن را در سیره نظری امام؛ در خطبه‌ها و نامه‌های نهج‌البلاغه مورد جستجو قرار دهد. دستاورد پژوهش پیش رو بر اساس این روش، کشف مقوله‌های مرکزی «تقوا» و «محور قرار دادن حق» است؛ که با توجه به آن فرضیه حاصل از پژوهش حاضر چنین است که؛ تقوا و محور قرار دادنِ حق موجب برپایی عدالت اقتصادی در جامعه می‌شود. بر اساس یافته‌های پژوهش حاضر، تقوا و حق محوری برای اجرا، نیازمند اموری چون یاری مردم، مبارزه قاطعانه با ستمگران و ... می‌باشد؛ و مهم‌ترین شرایط سبب‌سازِ آن، اطاعت اوامر و دستورات خداوند و تصدیق پیامبر’ است، و استقامت و استواری در راه حق از مهم‌ترین شرایط متکی بر زمینه می‌باشد. مهم‌ترین شرایط دخیل نیز شجاعت و عدم ترس در این مسیر است و مهم‌ترین عمل راهبردی در این زمینه، عمل نمودن به دستورات خدا، استقامت در مقابل سختی‌های مسیر حق و نیز ارشاد و روشنگری و آگاه‌سازی و تشویق به استقامت در مقابل سختی‌های مسیر حق است، و پیامد و حاصل آن برپایی حق و نابودی باطل است. https://www.nahjmagz.ir/article_245331.html کرامت انسان به معنای توجه به شأن و جایگاه وی از قبیل برخورداری از خلافت الهی، حق انتخاب گری و دیگر حقوق مادی و معنوی است. کرامت انسان واژه‌ای است که همه بر آن تأکید می­ورزند و انسان را بزرگ می‌شمارند و برای آن جایگاه سترگی در نظر می­‌گیرند. اما برخی در این نگرش گرفتار افراط و تفریط می­‌شوند و این می‌تواند حقیقت و جایگاه کرامت در انسان را مورد تشکیک قرار دهد. از این رو، این پرسش مطرح می‌گردد که حقیقت کرامت انسانی از نگاه امام­ علی علیه السلام چیست و چگونه قابل تحقق است؟ پاسخ احتمالی آن است که استعدادهای بالقوه در انسان و تفاوت ذاتی آن با دیگر موجودات، موجب تحقق کرامت هستی شناختی است و اصل کمال طلبی و سعادت جویی انسان نیز می‌تواند معیار کرامت استحصالی تلقی گردد. این مقاله توانسته است با ابزار کتابخانه‌ای و روش توصیفی تحلیلی پرسش یادشده را از نگاه امام علی علیه السلام و با تأکید بر نهج­ البلاغه پاسخ دهد و به این نکته اشاره نماید که انسان با برخورداری از اختیار، مسجود ملائکه قرارگرفتن و استعداد خلیفه اللهی از کرامت هستی شناختی برخوردار است و از حیث کمال‌خواهی و سعادت‌جویی و به فعلیت رساندن ظرفیت‌های بالقوه دارای کرامت ارزش ­شناختی می‌شود. https://www.nahjmagz.ir/article_245353.html این پژوهش به بررسی جایگاه وتأثیر توبه در تعالی اخلاق بندگی از منظر نهج‌البلاغه به روش توصیفی-تحلیلی پرداخته است. و از طریق تبیین معناشناسی توبه در پنج ساحت وجودی انسان- یعنی عقاید، احساسات، خواست‌ها، کردارها و گفتارها - به انجام می‌رسد. در ساحت باورها، توبه نمادی از اعتقاد به عظمت، حکمت، عدالت و غفران الهی است که به نیازهای وجودی انسان وابسته است. در ساحت عواطف، توبه دارای مراتب مختلفی از جمله احساس پشیمانی از گناه و فراق از مبدأ می‌باشد. در ساحت ارادی ، توبه به تصمیم ‌برترک گناه، عزم بر بهره‌گیری از نعمت‌های الهی، و آهنگ بازگشت به وصال خداوند اشاره دارد. پیامدهای توبه در ساحت‌های درونی به وضوح در کردار و گفتار انسان منعکس می‌شود. انسان تائب در مرحله کردار با پرهیز از گناهان به مقام ورع می‌رسد و با إستغفار، سعی در حفظ مسیر بندگی و ایجاد اخلاص در اعمال خود دارد. در مجموع، نقش توبه به عنوان نمونه‌ای ایده‌آل از اخلاق بندگی در نهج‌البلاغه، در عرصه‌های اخلاق فردی، اجتماعی و محیطی سرنوشت‌ساز و بی‌بدیل است. این پژوهش بر آن است تا ابعاد گسترده و عمیق توبه را در این ساحت‌ها به تصویر بکشد و اهمیت آن را در ارتقای اخلاق بندگی به نمایش گذارد. https://www.nahjmagz.ir/article_245354.html فساد اداری یکی از بیماری‌های مزمن نظام اداری تلقی می‌شود و همزاد دولت است.فساد اداری یکی از مهمترین موانع در راه پیشرفت جامعه است وصدمات جبران ناپذیری ایجاد می‌کند؛لذا لازم است با شناسایی روش‌هاى مبارزه فساد اداری، آن را ریشه کن نمائیم. روش‌هاى متعددى براى پیشگیرى از فساد ادارى و مبارزه و مقابله با آن وجود دارد. برخى از این روش‌ها در آموزه‌هاى دینى مورد تأکید قرار گرفته‌است. هدف مقاله حاضر تحلیل روش‌های مبارزه با فساد اداری و رتبه بندی آن‌هاست. روش تحقیق در مرحله شناسایی عوامل و شرح و بسط مبانی تئوریک تحلیلی-توصیفی است و درمرحله رتبه بندی از تحلیل سلسله مراتبی(AHP) و مطابق با نظر نخبگان انجام شده‌ است. این پژوهش که با استفاده از نرم افزار Expert Choice انجام گرفته حاکی از آن است که نتایج پژوهش حاضر حاکی از آن است که در بین روش‌های مبارزه با فساد اداری احیا و تقویت فرهنگ دینى و ارزش‌هاى اخلاقى با ضریب اهمیت 189 / رتبه اول، عدالت و از بین بردن تبعیض‌ها با ضریب اهمیت159/رتبه دوم،اصلاح ساختار استخدامى با ضریب اهمیت124/رتبه سوم،تغییر نگرش‌ها نسبت به کار و مدیریت در سازمان، تأمین هزینه‌هاى ضرورى کارکنان، پالایش نظام ادارى از افراد فاسد، نظارت و کنترل دقیق، جامع و قوى، فرهنگ‌سازى براى صرفه‌جویى در مصرف بیت‌المال و تدوین نظام جامع و دقیق ارزشیابى به ترتیب در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. https://www.nahjmagz.ir/article_245356.html نظر به اینکه مراقبه تأثیر بسزایی در سعادت و تربیت فردی و اجتماعی بشر دارد، همواره از دیرباز مورد توجه اندیشمندان مکاتب مختلف به-ویژه صاحب‌نظران مکتب انسان‌ساز اسلام بوده‌است و از چنان جایگاه با ارزشی برخوردار است که در قرآن کریم و روایات اهل‌بیت علیهم السلام به ویژه روایات امیرمؤمنان علی علیه السلام نیز به صورت مستقیم و غیر مستقیم به آن اشاره شده‌ است؛ لکن تاکنون پژوهش علمی جامع و مستقلی درباره این مهم از دیدگاه امیرمؤمنان علیه السلام انجام نشده‌است؛ بر همین اساس با توجه به اهمیت مسئله مراقبه و با هدف تبیین و ترویج دیدگاه امیرمؤمنان علیه السلام در مورد این موضوع بر آن شدیم تا در پژوهش حاضر با روشی تحلیلی اسنادی با نگاهی نو و همه‌جانبه ماهیت یکی از ابعاد مراقبه که مراقبه خداوند از انسان است را در نهج‌البلاغه مورد بحث و واکاوی قرار دهیم. از یافته‌های پژوهش این است که در سخنان امیرالمؤمنین علیه السلام که پس از قرآن ماندگارترین سخن آدمیان است؛ مراقبه دارای اقسام و ابعاد وسیعی است و آثار متعددی را در پی خواهد داشت. نگاه امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت به مراقبه نگاهی همه‌جانبه است که تنها متوجه نفس یا جسم نیست، بلکه اقسام متعددی دارد که متوجه خدا، انسان و نفس انسانی است و آثار آن نیز تنها متوجه دنیا یا آخرت آدمی نیست، بلکه آثاری همه‌جانبه است که در غایت به سعادت انسان در دنیا و آخرت منجر می‌شود. https://www.nahjmagz.ir/article_245758.html این پژوهش به بررسی چگونگی رابطه شهودی انسان باخدا از منظر عین‌القضات همدانی و ارزیابی آن با نهج‌البلاغه می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق، تبیین چگونگی دستیابی به شهود الهی است. هدف پژوهش، تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های این دو منبع در زمینه سلوک معنوی و راه‌های رسیدن به شناخت شهودی خداوند است. روش تحقیق، توصیفی - تحلیلی با رویکرد کتابخانه‌ای است و داده‌ها از متون اصلی استخراج و موردبررسی قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که عین‌القضات با تقسیم فطرت به سه سطح (شبه آدمیان، آدمیان حقیقی، و خواص آدمیان)، بر اهمیت احیای فطرت به‌عنوان نخستین گام در سلوک شهودی تأکید دارد. از سوی دیگر، نهج‌البلاغه با محوریت فطرت توحیدی، راه‌هایی مانند خودشناسی، تزکیه نفس، و ولایت را برای رسیدن به شهود الهی پیشنهاد می‌کند. هر دو دیدگاه، عقلانیت، تهذیب نفس، و ارتباط با اولیای الهی را به‌عنوان عوامل کلیدی در این مسیر معرفی می‌کنند. این پژوهش به درک عمیق‌تری از ابعاد عرفانی و معنوی رابطه شهودی انسان باخدا کمک می‌کند. https://www.nahjmagz.ir/article_245357.html فرهنگ جاهلی، در هر عصری، عمدتاً با انحرافاتی نظیر جهل، تعصب و فساد، مانعی بنیادین برای تعالی انسانی است. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیل محتوای کیفی با رویکرد تطبیقی، داده‌ها را از قرآن و نهج‌البلاغه استخراج کرده و بر چارچوب سه‌گانه تربیتی استوار نموده‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد این دو منبع، با تلفیق تبیین توصیفی انحرافات، فراخوان توصیه‌ای به اصلاح و تکمیل عملی سنن، الگویی تربیتی صورت‌بندی می‌کنند که از طریق احیای کرامت ذاتی، ارتقای عقلانیت و استوارسازی ولایت‌مداری، انسان را از سیطره ظلم، پراکندگی اجتماعی، خودبرتری‌طلبی، انحرافات جنسی و اوهام جاهلی به سوی استقرار عدالت، انسجام اخوت‌محور، تواضع، پاکدامنی و تعقل رهنمون می‌سازد. سُوَر مخاطبات، ساختارهای شرعی را نظام‌مند و سازمان‌یافته پایه‌گذاری کرده و نهج‌البلاغه، با تعمیق الگوهای اخلاقی و ارائه مصادیق عینی و حقیقی، این ساختارها را تکمیل می‌کند و بدین‌سان، اخوت دینی، خدامحوری و ردّ ولایت دشمنان را ترویج می‌دهند. تربیت، به‌مثابه محور این الگو، فرآیند بازتعریف هویت فردی را از انحرافات جاهلی به ارزش‌های متعالی اسلامی هدایت کرده و انسجام اجتماعی را با تقویت پیوندهای معنوی محقق می‌سازد. این مطالعه، با تحلیل نظام‌مند، ظرفیت پویای این منابع را در تهذیب سنت‌ها و تأسیس نظام ارزشی برای تحول فرهنگی در برابر انحرافات معاصر آشکار می‌سازد. https://www.nahjmagz.ir/article_234490.html مسئله محوری، بررسی میزان همگرایی و واگرایی دو نظام فکری کانت و حکمت عملی امام علی ‌علیه السلام‌ در مفاهیم بنیادینی چون اراده نیک، امر مطلق، تکلیف، نیت، عقل و جایگاه دین در حوزه اخلاق است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده‌ها با مطالعه کتابخانه‌ای متون اصلی کانت (مانند «بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق» و «دین در محدوده عقل تنها») و نهج‌البلاغه استخراج و تحلیل مقایسه‌ای شده‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که با وجود شباهت‌های ظاهری در تأکید بر اهمیت نیت، تکلیف و ارزش ذاتی انسان، تفاوت‌های بنیادینی میان این دو دیدگاه وجود دارد. مهم‌ترین علت این تفاوت‌ها، ریشه در «انسان‌محوری» و «خودبنیادی عقل» در نظام کانت در مقابل «خدا محوری» و «وحیانی بودن اخلاق» در منظومه فکری نهج‌البلاغه دارد. این تقابل مبانی، به تفاوت در تعریف «امر مطلق» عقل‌بنیاد با «امر الهی» وحی‌بنیاد، نگاه به منشأ تکلیف و نیز جایگاه «سعادت» و «قیامت» در انگیزش و غایت‌بخشی به فعل اخلاقی منجر شده‌است. نتیجه کلی حاکی از آن است که اگرچه اخلاق کانت در عرصه وظیفه‌گرایی عقلانی و ارائه معیاری جهان‌شمول دستاوردهای بزرگی دارد، اما نظام اخلاقی نهج‌البلاغه با داشتن پشتوانه متافیزیکی مستحکم، انگیزش و غایت‌شناسی متعالی، از جامعیت، و کارآمدی عملی بیشتری در هدایت زندگی فردی و اجتماعی برخوردار است. https://www.nahjmagz.ir/article_245358.html عبارات خطبه هشتاد نهج‌البلاغه، به‌ویژه تعبیر «نواقص العقول» درباره زنان، مستمسکی برای تقبیح کلی زنان و نسبت‌های ناروا شده است؛ هرچند احادیث مشابهی از پیامبر اکرم’ نیز نقل شده‌است. برخی پژوهشگران با پذیرش سند خطبه، به دلیل مخالفت ظاهری با قرآن (مانند داستان دختران شعیب) و تاریخ قطعی (وجود زنان برجسته چون حضرت زهرا علیها السلام ، آسیه و مریم‘)، یا اصل محتوا را انکار کرده‌اند یا به تأویل و توجیه روی آورده‌اند. این پژوهش با هدف واکاوی اعتبار مضمونی خطبه، بررسی امکان صدور چنین محتوایی از حضرت علی علیه السلام و تبیین صحیح آن بدون نیاز به تأویلات رایج، به تحلیل محتوایی و مضمونی می‌پردازد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای است. یافته‌ها با تکیه بر ادله اثباتی شامل روش گردآوری نهج‌البلاغه (احتمال تقطیع سخنان)، ارتباط معنوی و لفظی خطبه‌های ۱۳، ۱۴ و ۸۰، فضای صدور، توجه به صدر و ذیل روایت، قضیه فی‌واقعه بودن (نه حقیقیه) مدح و ذم، وجود روات معتبر بصری و مخالفت ظاهری با تاریخ قطعی، نشان می‌دهد که محتوای خطبه به حضرت علی علیه السلام مستند است. این بیانات نه عام زنان، بلکه نقد گروه‌ها و اشخاص خاصی (اعم از مردان و زنان) است که در شرایط ویژه صفات مذموم داشتند و نیازی به تأویلات نیست. https://www.nahjmagz.ir/article_245359.html