Nahjolbalagheh Research

Nahjolbalagheh Research

Investigating Patterns and Strategies of Islamic Governance in the Thought of Imam Ali (peace be upon him); A Review of Nahj al-Balagha Texts

Document Type : Original Article

Authors
seifollah modabber 1
hassan moslemi 2
taha ashayeri 3
1 Assistant Professor of the Law Department of Mohaghegh Ardabili University
2 Professor at Al-Mustafa International University
3 Assistant professor, University of Mohaghegh Ardabili,ardabil, Iran
Abstract
The main objective of this research is to investigate the patterns and strategies of Islamic governance in the thought of Imam Ali (peace be upon him) in Nahj al-Balagha. The research method is documentary-analytical; the data collection tools included primary and secondary sources. The unit of analysis and observation included sermons, letters, and short sayings, and the triangulation method was used for the validity and reliability of the discovered concepts. The results showed that political governance (political moderation; political oversight and control; ruler's acceptance of criticism; combating political aristocracy; honoring political freedom; the principle of popular government; avoiding political despotism; judicial justice); social governance (ensuring social security; community-based corruption prevention; competence of officials; social tolerance; social justice; equality and rejection of social discrimination; creation and preservation of social capital); economic governance (poverty eradication; prioritizing the deprived and needy; economic justice; protection and safeguarding of public treasury; justice and fairness in tax distribution; combating class inequality; avoiding wealth accumulation by the government; addressing farmers and promoting production); and cultural governance (attention to knowledge and cultural capital; combating self-desire; avoiding worldliness; promoting moral-religious virtues; enjoining good and forbidding evil; combating ostentatious lifestyles; religious tolerance and forbearance) were among the most important strategies of Islamic governance.
 
Keywords
Islamic governance
political moderation
tax justice
religious tolerance
combating class inequality

منابع

‫. نهج‌البلاغه، 1385ش، ترجمه:محمد دشتی، تهران: موسسه فرهنگی تحقیقی امیرالمؤمنین علیه السلام.
1. اخوان کاظمی، بهرام، ۱۳۸۷ش، آرمان‌های حکومت از دیدگاه امام علیعلیه السلام، تهران: نشر مجلس خبرگان رهبری.
2. ‫جعفرپیشه فرد،  مصطفی، 1381 (الف)، ش، خاستگاه حکومت علوی، الهی یا مردمی؟ حکومت علوی، بنیان‌ها و ‫چالش‌ها،  قم:  دبیرخانه مجلس خبرگان.
3. ‫جعفرپیشه فرد، مصطفی، 1381 (ب) ش، حکومت علوی و اهتمام به اصلاحات اجتمـاعی،  اقتصـادی،  توسـعه و رفاه،  قم:  دبیرخانه  مجلس خبرگان.
4. جعفری، محمدتقی، ۱۳۶۹ش، حکمت اصول سیاسی اسلام، قم: بنیاد نهج‌البلاغه.
5. ‫جوان‌آراسته، حسین، 1381ش،  حقوق مردم در نگاه امیرالمؤمنین علـی علیه السلام، حکومـت علـوی، هدف‌ها و مسئولیت‌ها، قم: دبیرخانه  مجلس خبرگان.
6. ‫حائری، سید محسن، ۱۳۸۶ش، اندیشه اقتصادی در نهج‌البلاغه، ترجمه: عبدالعلی آل بویه لنگرودی، تهران: بنیاد نهج‌البلاغه.
7. حیدری، سید علی، ۱۳۸۸ش، نظریه پردازی در باب حکومت اسلامی. قم: انتشارات بوستان کتاب.
8. خوانساری، محمد، ۱۳۴۶ش، شرح غررالحکم و درر الکلم، ج. ۲، تهران: دانشگاه تهران.
9. داودی، سعید و رستم‌نژاد، مهدی، 1387ش، عاشورا ریشه‌ها، انگیزه‌ها، رویدادها، پیامدها، قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب علیه السلام.
10. ‫دشتی، محمد، 1388ش، امام علی علیه السلام و مسائل سیاسی، قم: مرکز اطلاع‌رسانی غدیر.
11. دلشاد تهرانی، مصطفی، 1377ش، دولت آفتاب، تهران: خانه اندیشه جوان.
12. دلشاد تهرانی، مصطفی، ۱۳۸۱ش، تفسیر موضوعی نهج‌البلاغه، تهران: معاونت پژوهشی دانشگاه معارف اسلامی.
13. دلشاد تهرانی، مصطفی، 1394ش، ارباب امانت: اخلاق اداری در نهج‌البلاغه، تهران: دریا
14. دین‌پرور، سیدجمال، 1394ش، دانشنامه نهج‌البلاغه، ج. 1، تهران: موسسه فرهنگی مدرسه برهان
15. ‫سبحانی، جعفر، ۱۳۸۵ش، نظام سیاسی اسلام. قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
16. ‫فتال نیشابوری، محمد بن حسن، 1366ش، روضه الواعظین و بصیره المتعظین، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، تهران: نشرنی.
17. قاضی، ابوالفضل، ۱۳۸۹ش، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران: دانشگاه تهران.
18. قرائتی، محسن، ۱۳۹۰ش، تفسیر نور، جلد ۲، قم: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
19. کاشانی، سید محمدرضا، ۱۳۷۹ش، اندیشه سیاسی در اسلام: مبانی و مباحث، تهران: انتشارات سمت.
20. کامرانیان، عباسعلی، ۱۳۸۷ش، جنگ نرم، بررسی توطئه شیاطین علیه امت اسلامی، قم: انتشارات نور قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام.
21. لنگرانی، فاضل، ۱۳۸۰ش، آیین کشورداری از نگاه امام علی علیه السلام، قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
22. لیثی واسطی، علی بن محمد، ۱۳۷۶ش، عیون الحکم و المواعظ، قم: دارالحدیث.
23. ماندگاری، محمد، ۱۳۸۱ش، خط و مشی سیاسی نهج‌البلاغه، قم: انتشارات بوستان کتاب.
24. محمدی ری‌شهری، محمد، 1382ش، دانشنامه امیرالمؤمنین علیه السلام، قم: مرکز چاپ و نشر دارالحدیث.
25. ‫مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، 1374ش، مروج الذهب و معادن الجواهر، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
26. ‫مشرف‌جوادی، محمدحسین، ۱۳۹۲ش، اصول و متون مدیریت در اسلام، اصفهان: انتشارات پارس ضیا.
27. مطهری، مرتضی، 1380ش، سیری در نهج‌البلاغه. تهران: انتشارات صدرا.
28. مقیمی، سید محمد، ۱۳۹۴ش، اصول و مبانی مدیریت از دیدگاه اسلام، تهران: نشر راهدان.
29. مکارم شیرازی، ناصر، 1386ش، پیام امیر‌المؤمنین علیه السلام، تهران: دار الکتب الاسلامیه
30. ‫موسوی کاشمری،  مهدی، 1381ش، «انتقادگری و انتقادپذیری در حکومت علوی»، قم: دبیرخانه  مجلس خبرگان.
31. موسوی، سید محمد، ۱۳۸۵ش، اقتصاد اسلامی: مبانی و اهداف. تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
32. می‌دری، احمد و خیرخواهان، جعفر، ۱۳۸۳ش، حکمرانی خوب بنیان توسعه، تهران: انتشارات مرکز پژوهش‌های اسلامی.
33. ‫نیازی، محسن و عشایری، طاها، 1395ش، داغ فقر (فقر به‌مثابه داغ اجتماعی)، تهران: نشر سخنوران.

پایان نامه­ها و مقالات

34. امانی، بهرام و عبدالملکی، محمد، ۱۳۹۱ش، «حقوق اجتماعی مردم و معیارهای آن از دیدگاه نهج‌البلاغه»، دومین همایش نهج‌البلاغه. دانشگاه بوعلی سینا.
35. امانی‌پور، مونا؛ نیل‌ساز، نصرت و عزتی، نصرت، 1401ش، بررسی تطبیقی فقر از دیدگاه امیر‌مؤمنانعلیه السلام و سه مکتب لیبرالیسم، سوسیالیسم و دولت رفاه، فصلنامه پژوهش‌های نهج‌البلاغه، سال 22، شماره 76، ص 61-86
36. ‫ایگدر، محمد.، ۱۳۹۳ش، «مؤلفه‌های حکمرانی خوب در سیره نبوی’»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
37. ‫بهرامی، بهرام؛ امانی چاکلی، بهرام و نشاط، آمنه، ۱۳۹۱ش، «بررسی تطبیقی آزادی از دیدگاه نهج‌البلاغه در رساله مختصر آزادی جان استوارت میل»، دومین همایش نهج‌البلاغه، دانشگاه بوعلی سینا.
38. بهمنی، زین­العابدین، 1400ش، «بررسی سیره مدیریتی امام علیعلیه السلام در ایجاد اعتماد اجتماعی»، پایان‌نامه  کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان آذربایجان شرقی، مرکز پیام نور مراغه.
39. پورکاویان، زینب و صرفی، زهرا، 1401ش، عدالت اجتماعی کارگزاران در نامه‌های نهج‌البلاغه؛ فصلنامه پژوهش‌های نهج‌البلاغه؛ سال 22، شماره 76، ص 215-240
40. تاری، هدایت، 1401ش، «جایگاه علم و دانش‌اندوزی در کلام امام علیعلیه السلام و نهج‌البلاغه»، نشریه رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، پیاپی 12، ص 344- 333.
41. ترابی، یوسف؛ شریعتی، مسعود و درخشان، کیومرث، ۱۳۹۵ش، «طراحی الگوی مدیر شایسته مبتنی بر نهج‌البلاغه»، فصلنامه مطالعات مدیریت انتظامی، 11(2)،10-21.
42. ‫ثواقب، جهانبخش، ۱۳۹۱ش، «مبانی و شاخصه‌های حکومت علوی»، فصلنامه علمی-پژوهشی علوی، 3(6)، ص 25-1.
43. جعفری، رضا، 1401ش، مدل صلاحیت شخصی زمامدار در حکومت اسلامی از منظر نهج‌البلاغه، فصلنامه پژوهش‌های نهج‌البلاغه؛ سال 22، شماره 79، ص 267-292
44. جهان‌بین، فرزاد و نعمتی، محمد، ۱۳۹۴ش، «معیار و راهبردهای عدالت اقتصادی در نهج‌البلاغه»، فصلنامه علمی – پژوهشی نهج‌البلاغه، 3(10)، ص 122-103.
45. حاجی‌زاده، محسن؛ حسینی، سیدعلی؛ محمدیان، علی و حسینی، سیدمحمد، 1402ش، عدالت توزیعی در رویکرد اقتصادی امام علیعلیه السلام، پژوهش‌های نهج‌البلاغه؛ سال 22، شماره 77، ص 145-161.
46. حجازی‌فر، سعید، 1402ش، «چیستی و نقش آفرینان حکمرانی اسلامی براساس فرمایشات امام علیعلیه السلام »، فصلنامه مدیریت اسلامی، 31(2)، ص 127– 87.
47. حسینی، سیده‌فاطمه و جلیلیان، مریم و نظری، علی، 1397ش، «امربه‌معروف و نهی از منکر مؤلفهٔ انسان انقلابی در نهج‌البلاغه»، کنفرانس ملی علوم اسلامی و پژوهش‌های دینی، کرج،https://civilica.com/doc/802893
48. حسینی‌تاش، سیدعلی، 1393ش، «حکمرانی خوب و ارائه حکمرانی شایسته بررسی و شاخص‌های این دو از دیدگاه امیرالمؤمنین علیعلیه السلام»، مجله اسلام و پژوهش‌های مدیریتی، 3(4)، ص 28 -7.
49. حکیمی‌گیلانی، احمد؛ اخترشهر، علی و ابراهیمی‌ورکیانی، محمود، 1402ش، «روابط متقابل مردم و حکومت در نسبت با ویژگی‌های حکمرانی مطلوب»، مجله مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، 25(9)، ص 125- 97.
50. حلیمی‌جلودار، حبیب؛ علویان، مرتضی و نیک‌جهان، ابوذر، 1401ش، «مطالعه تطبیقی "حکمرانی خوب" از منظر نامه 53 نهج‌البلاغه و آرای اسکاپی»، نشریه پژوهش­های  نهج‌البلاغه، 21(3)، ص 262- 241.
51. حمیدی، کامبیز و رمضان شمس، امیرحسین، 1398ش، مدیریت و حکمرانی در اسلام از منظر نهج‌البلاغه؛ فصلنامه رویکردهای پژوهشی نو در علوم مدیریت، سال دوم، شماره یازدهم، ص 223-247.
52. درخشه، جلال، ۱۳۸۶ش، «عدالت از دیدگاه امام علیعلیه السلام»، نشریه دانش سیاسی»، 5(8)، ص 11-30.
53. رحمانی، محمد، 1379ش، «ملاک‌های گزینش کارگزاران در حکومت علوی»، مجله حکومت اسلامی، 18(5)، ص ۲۱۴-231.
54. رستگار، عباسعلی و موسوی داودی، سیدمهدی، 1401ش، «بررسی میدانی الگوی حکمرانی شفاف مبتنی بر آموزه‌های نهج‌البلاغه»، نشریه پژوهش­های سیاسی جهان اسلام، 12(2)، ص 62- 31.
55. رضایی، صادق؛ بهشتی، سعید و رفیعی، حسن‌رضا، 1395ش، «سیره مدیریتی پیامبر اکرم’ در حوزه انتظام اجتماعی»، فصلنامه انتظام اجتماعی، 8(2)، ص 16-1.
56. رمضانی‌فرد، محمد(1402ش، «مؤلّفه‌های حکمرانی مطلوب از نگاه  شیعه با تأکید بر آرا امام ;»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه معارف، دانشکده تهران.
57. رنگریز، حسن، 1402ش، طراحی الگوی حکمرانی اسلامی مبتنی بر تعالیم دینی، فصلنامه پژوهشنامه انقلاب اسلامی، سال سیزدهم، شماره 46، ص 1-21
58. ‫روشن، امیر و صدرآبادی، رزیتا، ۱۳۹۱ش، «آزادی در نهج‌البلاغه»، دومین همایش نهج‌البلاغه، دانشگاه بوعلی سینا.
59. رهنما، اکبر؛ سبحانی‌نژاد، مهدی و علیین، حمید، 1387ش، «بررسی تحلیلی مبانی، اصول و روش‌های تربیت سیاسی از منظر امام علی علیه السلام»، دوفصلنامه علمی-پژوهشی دانشور رفتار، 15(30)، ص 32-1.
60. زارعی، مجتبی و آرایی، وحید، 1400ش، واکاوی و نقد الگوی حکمرانی خوب: تبیین شاخص‌های حکمرانی اسلامی، فصلنامه پژوهش‌های انقلاب اسلامی، دوره 10، شماره 2، ص 7-25.
61. سادات‌هاشمی، صدیقه، 1395ش، «تدوین الگوی رفتاری در حکمرانی مطلوب بر اساس نهج‌البلاغه»، رساله دکتری تخصصی، دانشگاه تهران، دانشکده مدیریت.
62. سعیدی، فاطمه؛ علم‌الهدی، سیدعلی و قاسم‌پور، محسن، 1397ش، «شاخص وظیفه­گرایی اخلاقی درمکتب اخلاقی امیر‌مؤمنانعلیه السلام از دیدگاه نهج‌البلاغه»، نشریه آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، 4(2)،
63. سعیدی، محمدحسن، 1379ش، آزادی مخالفان سیاسی درحکومت علی علیه السلام، فصلنامه حکومت اسلامی، 17(3)، ص 13- 1.
64. سیادت، سیدعلی، 1385ش، «بررسی ویژگی‌های مدیران و راهکار اجرایی انگیزه کارکنان از دیدگاه امام علیعلیه السلام»، مجله دانشکده علوم انسانی، 14(60)، ص 11-23.
65. سیاهکالی، جواد و نهادی، هادی، 1400ش، «بررسی شاخص‌های حکمرانی خوب و حکمرانی شایسته از منظر نهج‌البلاغه»، مجله حکمرانی متعالی، 2(2)، ص 139- 114.
66. شاکری، حمید، ۱۳۹۳ش، «تأملی بر مؤلفه‌های حکمرانی خوب در نهج‌البلاغه»، همایش ملی، اولین کنگره ملی تفکر و پژوهش دینی.
67. شاه‌آبادی، ابوالفضل و زرین‌نعل، زینب، ۱۳۹۴ش، «رعایت اصول حکومت علوی بسترساز تحقق حکومت اسلامی»، فصلنامه علمی – پژوهشی نهج‌البلاغه، 3(10)، ص 22-1.
68. شاهنده، آمنه، 1401ش، «تعالی حقوق شهروندی؛ جستاری در مولفه‌های حقوق شهروندی در آموزه‌های قرآن و نهج‌البلاغه»، نشریه پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 21(2)، ص 139- 123.
69. شایگان، فریبا، 1394ش، «شاخص اعتماد سیاسی از دیدگاه حضرت علیعلیه السلام»، دوفصلنامه اسلام و علوم اجتماعی، 14 (8)، ص 138- 115.
70. شریعتی، مسعود، 1399ش، «الگوی حکمرانی اخلاقی در نهج‌البلاغه با روش حکمی -اجتهادی»، رساله دکتری تخصصی، دانشگاه علامه طباطبائی، دانشکده مدیریت و حسابداری.
71. ‫صیدی، فاطمه، ۱۳۹۲ش، «حکمرانی خوب به‌مثابه توزیع برابر مواهب اجتماعی در حوزه‌های مدیریت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی»، همایش بین‌المللی مدیریت، چالش‌ها و راهکارها، شیراز.
72. طاهری سرتشنیزی، اسحاق و موسوی، مریم‌السادات، 1391ش، «مرگ آگاهی و معناداری زندگی از منظر نهج‌البلاغه»، انسان پژوهی دینی، 9(27)، ص 177-198
73. طاهری، ابوالقاسم و حیدری، محمود، ۱۳۹۱ش، «آسیب‌شناسی زمامداران از منظر امام علیعلیه السلام»، فصلنامه روش‌شناسی، 7(26)، https://civilica.com/doc/1298859
74. طباطبایی، سیدروح­الله؛ شیرخانی، علی و مطهرنیا، مهدی، 1400ش، «بررسی و ارزیابی جایگاه حکمرانی مطلوب در نهج‌البلاغه»،نشریه سیاست پژوهی ایرانی، 8(1)، ص 30- 7.
75. طهماسبی‌بلداچی، اصغر، 1402ش، «واکاوی شاخصه  حکمرانی شایسته بر مبنای نهج‌البلاغه»، فصلنامه پژوهش­های مهدوی، 47(11)، ص 88- 67.
76. عبادی، نغمه و قلی‌پور، آرین، ۱۳۹۵ش، «شناسایی شبکه‌های سیاسی در جهت حکمرانی خوب»، فصلنامه علوم مدیریت ایران، 8(30).
77. عشایری، طاها، ۱۳۹۵ش، «تحلیل جامعه‌شناختی سبک مدیریت فرماندهی و تأثیر آن در تعالی روحی و رفتاری کارکنان با تأکید بر جایگاه فرماندهان در نهج‌البلاغه»، فصلنامه مطالعه مدیریت بر آموزش انتظامی، 9(33)، ص 20-36.
78. علویان، مرتضی؛ عباس‌تبار، رحمت و ذکریاپورکوهی، سعید، 1401ش، «جایگاه شفافیت در حکمرانی شایسته در اندیشه امام علیعلیه السلام»، مجله راهبرد سیاسی، 6(3)، ص 140- 121.
79. علینی، محمد   و  غفاری، غلامرضا، 1394ش،«تحلیل فضای مفهومی سازه سرمایه اجتماعی در کلام امام علیعلیه السلام»،فصلنامه اسلام و مطالعات اجتماعی، سال 2، 4(8)، ص120- 92.
80. عمارلو، یدالله، 1401)، «معیار های حاکم اسلامی از نظر امام علیعلیه السلام در نهج‌البلاغه»، پایان‌نامه  کارشناسی ارشد، دانشکده علوم قرآن و حدیث علامه مجلسی.
81. فرزانه‌فر، حسین، 1383ش، «تساهل و مدارا در اندیشه سیاسی اسلام»، فصلنامه مطالعات اسلامی، 63(16)، ص 155-186
82. فرقانی، یونس، ۱۳۹۴ش، «مؤلفه‌های حکمرانی بد در قرآن: حکمرانی فرعون در بیان قرآن»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادقعلیه السلام، دانشکده مدیریت و معارف اسلامی.
83. فقهی‌زاده، عبدالهادی و لزگی، علی‌نفی، ۱۳۹۳ش، «مؤلفه‌های منش مدیریت نظامی در نهج‌البلاغه»، فصلنامه بصیرت و تربیت اسلامی، 3(29)،41-54.
84. کربلایی‌ابراهیم، محمد، 1394ش، «شاخصه‌های حکومت آرمانی از دیدگاه امام علیعلیه السلام»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی
85. کمالی، یحیی، 1388ش، «حکمرانی خوب چیست»، تدبیر، شماره 206، ص 23-20.
86. کمیجانی، علی و عیوضی، محمدرحیم، 1400ش، «سیمای حکمرانی مطلوب در منشور حکمرانی علوی»، مجله حکمرانی متعالی، 2(2)، ص 113 – 88.
87. مبارک، اصغر و آذرپیوند، زیبا، 1388ش، «نگاهی به حکمرانی خوب از منظر اسلام و تأثیر آن بر رشد اقتصاد»، نشریه اقتصاد اسلامی، 9(36)، ص 208-179.
88. مروتی، سهراب و دارابی، فرشته، ۱۳۹۲ش، «بررسی فرایند عدالت مالیاتی در نهج‌البلاغه»، پژوهشنامه علوی، 4(7)، 124- 105.
89. معین‌آبادی بیدگلی، حسین (1400). «تحلیل مضمونی کنش‌های سیاسی حکمرانان در نهج‌البلاغه»، پژوهشنامه نهج‌البلاغه، 35(9)، ص 54- 37.
90. منتظری، محمد و کاظمی، عظیمه، 1401ش، «بررسی الگوی حکمرانی خوب از دیدگاه حضرت علیعلیه السلام »، نشریه دستاوردهای نوین در حقوق عمومی، 2(14)، ص 87- 73.
91. منتظری، محمد؛ بهمنی، اکبر و فتحی‌زاده، علیرضا (1397ش، «الگوی حکمرانی خوب از دیدگاه نهج‌البلاغه»، مجله مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، 11(32)، ص 154- 133.
92. مولوی، محمد (۱۳۹۵)، «اصول و مبانی اخلاقی سیاست در دیدگاه امام علیعلیه السلام»، فصلنامه علمی – پژوهشی نهج‌البلاغه، 4(14)، ص 18 - 1.
93. نصراصفهانی، علی، 1391ش، «بررسی تحمل و مدارا در رهبری سازمان با تکیه‌بر دیدگاه نهج‌البلاغه»، دو فصلنامه علمی  پژوهشی مدیریت اسلامی، 20(2)، ص 113-128.
94. نهادی، هادی و سیاهکلی­مرادی، جواد، 1400ش، «بررسی شاخص های حکمرانی خوب و حکمرانی شایسته از منظر نهج‌البلاغه»، نشریه حکمرانی متعالی، 6(11)، ص 139- 114.
95. هداوند، مهدی، 1384ش، «حکمرانی خوب، توسعه و حقوق بشر»، نشریه حقوق اساسی، سال 3(4)، ص 86-51.