فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

بررسی منشاء تصوّر قدرت سیاسی در تفکر اسلامی با تاکید بر امامت علی علیه السلام

نویسنده
استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. قم. ایران
چکیده
هدف پژوهش حاضر بررسی شیوه‌ی تفکر شیعی در تمایز با تفکر اهل‌سنت در خصوص مبانی، اصول، قواعد و پیش‌فرض‌های قدرت سیاسی بود. در این راستا، با روش توصیفی – تحلیلی، قدرت سیاسی در تفکر امامت شیعی با تاکید بر امامت علی علیه السلام و در تفکر امامت سنی با تاکید بر رویکرد خاص اهل‌سنت به مساله‌ی خلافت مورد بررسی قرار گرفت. در مجموع پیرامون تمایز معنای امامت در میدان معنایی شیعه و سنی می‌توان گفت که نزد اهل‌سنت، امامت به معنای خلافت در نظر گرفته شده است. شیوه‌ی استدلال اهلِ‌سنت بر حکومت و قدرت سیاسی، عموماً بیرون شریعت و مستند به عرف و ضرورت‌های عقلی است، هرچند که از شریعت بر نظریه‌ی قدرت، استشهاد و مؤید می‌آورند. در مقابل، در تفکر شیعی، امامت مجموعه‌ نقش‌هایی است که حول ولایت و مرجعیت دینی امام در نظر گرفته می‌شود و قدرت سیاسی یکی از آن نقش‌ها خواهد بود. زمانی که مرجعیت دینی به عنوان وجه جامع مناصب امام در نظر گرفته شود، ولایت و مرجعیت سیاسی نیز حقِ امام معصوم خواهد بود. در این صورت، تصویر جدایی شئون امامت ازجمله زعامت و رهبری سیاسی جامعه از جایگاه مرجعیت دینی امام، نادرست است.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    قرآن کریم.

    نهج‌البلاغه ،1351ش،سید علی نقی فیض‌الاسلام. تهران: بی‌نا.

    1. ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبه‌الله ،1404ق، شرح نهج‌البلاغه. ج12. قم: مکتبة آیه اللة العظمی المرعشی النجفی.
    2. ابن بابویه، محمّد بن على ،1377ش، معانی الاخبار. ج1. ترجمه:عبدالعلی محمدی شاهرودی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    3. ابن حیون، نعمان بن محمد، 1385ق، دعائم الاسلام. ج1. قم: موسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث.
    4. ابن‌خلدون، عبدالرحمن ،1352ش، مقدمه ابن خلدون. ج1. ترجمه: محمد پروین گنابادی ، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    5. ابی یعلی، محمد ابن محمد (بی‌تا)، طبقات الحنابله. ج1. بیروت: دارالمعرفة.
    6. ارکون، محمد ،1394ش، دانش اسلامی: قرائتی بر مبنای علوم انسانی. تهران: نسل آفتاب.
    7. امیرمعزی، محمدعلی ،1393ش، تشیع: ریشه‌ها و باورهای عرفانی،ترجمه: نورالله دینی ، تهران: نارمک.
    8. امینی نجفی، عبدالحسین ،1403ق، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب. ج1. بیروت: دارالکتاب العربی.
    9. انصاری قمی، حسن ،1380ش، امامت نزد اهل سنت. در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج10، (زیر نظر)کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
    10. انصاری قمی، حسن ،1396ش، جستارهای تاریخی درباره تشیع. تهران: حکمت.
    11. باقلانی، محمد بن الطیب أبوبکر ،۱۳۶۶ق، التمهید فی الرد علی الملحدة المعطلة و الرافضة و الخوارج و المعتزله. قاهره: محمود محمد خضیری و محمد عبدالهادی ابوریده.
    12. بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر ، 1408ق، الفرق بین الفرق و بیان فرقة الناجیة منهم، بیروت: دارالجیل.
    13. بلاذری، أحمد بن یحیى ،1417ق، انساب الاشراف،ج2. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
    14. بوهلال، محمد ،1394ش، اسلام المتکلمین.ترجمه: علیرضا باقر ، تهران: نگاه معاصر.
    15. حقدار، علی‌اصغر ،1384ش، قدرت سیاسی در اندیشه ایران. تهران: کویر.
    16. حلبی، ابی‌الصلاح ،1403ق، الکافی فی‌الفقه، اصفهان: مکتبة امیرالمؤمنینj.
    17. حلّی، حسن بن یوسف ،1376ش، منهاج الکرامة فی معرفه الامامة. شارح:سید علی حسینی میلانی ، تهران: میراث مکتوب.
    18. خدّوری، مجید ،1394ش، برداشت مسلمانان از عدالت، ترجمه:مصطفی یونسی و صمد ظهیری ، قم: دانشگاه مفید.
    19. ذهبی، محمد بن احمد ،1384ش، رساله طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه. قم: دلیل ما.
    20. زمخشری، جارالله محمود (بی‌تا)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل. ج1. قم: نشر ادب حوزه.
    21. سنهوری، عبدالرزاق احمد ،1393ش، فقه حکومت اسلامی و تحول آن،ترجمه: صباح زنگنه ، تهران: نشر نی.
    22. شهرستانی، محمد بن عبدالکریم ،1404ق، الملل و النحل. ج1. بیروت: دارالمعرفه.
    23. صبحی، احمد محمود ،1969م، نظریة الامامة لدی الشیعة الاثنی عشریة. قاهره: دارالمعارف.
    24. صفار، ابوجعفر محمد بن الحسن ،1404ق، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد. قم: مکتبة المرعشی النجفی.
    25. طباطبایی، سید محمدحسین ،1391ق، المیزان فی تفسیر القرآن. ج6. قم: اسماعیلیان.
    26. طبرسی، امین‌الاسلام ابوعلی فضل بن الحسن ،1415ق، مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ج3. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
    27. طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن ،1963م، تلخیص الشافی، ج1. نجف: بی‌نا.
    28. غنیمی، عبدالغنی المیدانی ،1412ق، شرح العقیدة الطحاویّه.تحقیق: محمد مطیع الحافظ و محمد ریاض المالح ، دمشق: دارالفکر.
    29. فراء حنبلی‌، ابی‌ یعلی‌ محمدبن‌ الحسین ، 1406ق، الاحکا‌م‌ السلطا‌نیه. قم: مکتب‌ الاعلام‌ الاسلامی.
    30. کربن، هانری ،1373ش، تاریخ فلسفه اسلامی. ترجمه:جواد طباطبایی،تهران: کویر.
    31. کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب ،1430ق، الکافی،ج1، قم: دارالحدیث.
    32. لالانی، آرزینا آر ، 1394ش، نخستین اندیشه‌های شیعی، ترجمه:فریدون بدره‌ای ، تهران: فرزان روز.
    33. مادلونگ، ویلفرد ،1377ش، فرقه‌های اسلامی، ترجمه:ابوالقاسم سری ، تهران: اساطیر.
    34. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی ،1403ق، بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهارعلیهم‌السلام . ج37. چاپ سوم. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
    35. محمدی ری‌شهری، محمد ، 1375ش، اهل البیت علیهم‌السلام فی الکتاب و السنه، قم: دارالحدیث.
    36. مدرسی طباطبائی، سیدحسین ، 1374ش، مکتب در فرآیند تکامل. ترجمه هاشم ایزدپناه، نیوجرسی: موسسه انتشاراتی داروین.
    37. مدرسی طباطبائی، سیدحسین ،1383ش، میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخستین هجری، دفتر اول. ترجمه سید علی قرائی و رسول جعفریان، قم: کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران.
    38. مسعودی، علی بن حسین ، 1404ق، مروج الذهب و معادن الجواهر، ج3. قم: دارالهجره.
    39. موسوی، سید مرتضی علی بن حسین ،1376، الذریعة الی اصول الشریعه، ج2. تحقیق:ابوالقاسم گرجی ، تهران: دانشگاه تهران.
    40. مطهری، مرتضی ، 1366ش، امامت و رهبری، قم: صدرا.
    41. یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب ، 1362ش، تاریخ یعقوبی، ج2.ترجمه محمد ابراهیم آیتی ، تهران: علمی فرهنگی.

    مقالات

    1. ابوزید، نصر حامد ، 1376ش، تاریخ­مندی، مفهوم پوشیده و مبهم. ترجمه و تحقیق: محمدتقی کرمی نقد و نظر، شماره4، سال سوم، ص 375-328.
    2. موحد، محمدعلی ،1395ش، سی سال پس از پیغمبرصلی‌اللّه علیه و آله گزارشی فشرده و دورنمایی در دو نگاه. بخارا، شماره 113، ص72-33.