فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

رفتارشناسی تحلیلی از رهبری اخلاق مدارانه امام علی (ع) مبتنی بر آموزه های نهج البلاغه؛ مطالعه موردی فتنه خوارج

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار و عضو هیأت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه حضرت معصومه سلام الله علیها
2 دانشیار و عضو هیأت علمی دانشگاه حضرت معصومه سلام الله علیها
چکیده
شناخت رفتار اخلاق­‌مدارانه زمامدار پیش از به دست گرفتن حکومت و مدیریت و تطبیق آن با پس از رهبری­‌اش می­‌تواند سیاست­‌های اخلاقی و میزان صداقت وی در عملکردهای بعدی­‌اش را تبیین و برجسته­‌تر بنمایاند. امام­ علی علیه السلام در قامت یک زمامدار می­‌کوشد با تأکید بر تقدّم اخلاق بر هر مقوله­‌ای نشان دهد آموزه­‌های اسلامی مورد تأکید در خلافتش، همانی است که در دوره پیش­ از حکومتش قابل رفتارشناسی است. جنگ با خوارج، گرچه پیامدهای ناگواری ایجاد کرد، اما رهبری اخلاق­‌مدار می­‌کوشد ابتدا با اصول اخلاقی مناسب، از بروز جنگ پیش ­گیرد و پس از جنگ نیز با رفتار اخلاق­مدار با دشمنان خویش، نشان دهد که انسانیت برمحور اخلاق­ بر دیندار بی­ اخلاق ترجیح و برتری دارد. مقاله پیش­‌رو به تبیین تئوری نوین در حوزه تئوری­‌های رهبری پرداخته است. یافته­‌های این پژوهش که با رویکردی توصیفی و تحلیلی و بیشتر بنابر منابع اهل­ سنت صورت پذیرفته است، چنین تبیین می­‌کند که گزاره­ه‌ای این اخلاق­‌مداری و نیز کارکرد سلبی و ایجابی این رفتار می­‌تواند جامعه تحت امر زمامدار را اخلاق­‌محور سامان دهد، گفت­ و گو بر پایه گزاره­‌های خاصِ اخلاق­‌مدار، تن دادن به خواسته­‌های اصلاح­ گرایانه بنابر بر اقتضائات موجود، استفاده از راهکارهای مناسب برای اسکات خصم جهت ممانعت از تشنّج بیشتر جامعه، حفظ حرمت کرامت انسانی و پاسداشت حقوق افراد مخالف و شبه مخالف نه بر پایه خویشاوندی و سابقه حضور در عرصه­‌های مختلف سیاسی، می­‌تواند کشمکش به وجود آمده در جامعه را با رفتار اخلاق­­‌مدار زمامدار دفع کند.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    .قرآن کریم

    .نهج البلاغة، شریف رضی، محمدبن ­حسین، 1414ق، ،تحقیق: صبحی صالح، قم: مؤسسه دارالهجرة.

     1378ش، ترجمه:‌ سیدجعفر شهیدی، ‌تهران: انتشارات علمی ‌و فرهنگی.

    1. ابن ­قدامة، ابومحمد موفق ­الدین، 1968م، المغنی، مصر: مکتبة القاهرة.
    2. ابن ­قدامة، عبدالرحمن،(بی­تا)، الشرح الکبیر، بیروت: دارالکتاب العربی.
    3. ابن­ ابی­ الحدید، عبدالحمید­بن­ هبةالله، 1378ق، شرح ­نهج ­البلاغة، تحقیق: محمّدابوالفضل ­ابراهیم، مصر: داراحیاء­الکتب‌العربیّة
    4. ابن ­اثیر، على بن محمد بن محمد بن عبدالکریم، 1385ق، الکامل ­فی ­التاریخ، بیروت: دارصادر.
    5. ابن ­اعثم ­­کوفی، احمد­بن­ علی­، 1411ق، الفتوح، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالأضواء.
    6. ابن­ جوزی، ­عبدالرحمن ­بن­ على­، 1412ق، المنتظم، تحقیق: محمد­عبد­القادرعطاومصطفى­ عبدالقادرعطا، بیروت: دارالکتب‌العلمیّة
    7. ابن­ خلدون، عبدالرحمن ­بن­ محمد، 1390ش، مقدمه­ ابن­ خلدون، ترجمه: محمدپروین ­گنابادی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
    8.  1408ق، تاریخ ابن ­خلدون، تحقیق:خلیل شحادة، بیروت: دارالفکر.
    9. ابن ­کثیر،اسماعیل ­بن­ کثیر، 1422ق، البدایة و النهایة، بیروت:دارالمعرفة.
    10. ابن ­شهرآشوب­، محمدبن ­علی، 1379ش، مناقب آل ابی­طالب علیه‌السلام ، قم: انتشارات علامه.
    11. ابن قتیبه دینوری ،عبدالله ­بن­ مسلم­،1410ق، الإمامةوالسیاسة، تحقیق: علی­شیری، بیروت، دارالأضواء.
    12. ابن ­عساکر، علی­ بن­ حسن، 1415ق، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر.
    13. ابن هارون، یحیی­ بن­ حسین، 1422ق، تیسیرالمطالب­ فی ­أمالی ­ابی­طالب، تحقیق: عبدالله ­بن­ حمود عزی، صنعاء: مؤسسة زیدبن ­علی­ الثقافیة.
    14. ابن یعقوبی، احمدبن ­أبى ­یعقوب­،(بی­تا)، تاریخ الیعقوبى، بیروت: دارصادر.
    15. ألبانی، محمدناصر، 1405ق، إرواء الغلیل، تحقیق: زهیر شاویش، بیروت: المکتب الإسلامی.
    16. بحرانی، بن­ میثم بن علی، 1362ش، شرح ­نهج ­البلاغة، طهران: دفترنشرالکتاب.
    17. بلاذرى‏، أحمدبن ­یحیى­، 1394ق، انساب الأشراف، تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلى، بیروت: دارالفکر.
    18. بهوتی، منصور بن یونس، 1418ق، کشاف القناع، تحقیق: کمال عبدالعظیم العنانی،بیروت: دارالکتب العلمیة.
    19. بیهقی، أحمد بن حسین،(بی­تا)، السنن الکبرى، بیروت: دارالفکر.
    20.  1405ق، معرفةالسنن و الآثار، تحقیق: سید کسروی حسن، بیروت: دارالکتب العلمیة.
    21. طوسی، محمدبن­ حسن، 1407ق، تهذیب الأحکام، تحقیق: سیدحسن موسوى­ خرسان، طهران: دارالکتب الإسلامیة.
    22. طبری، محمدبن­ جریر، 1412ق، جامع ­البیان ­فی ­تفسیرالقرآن، بیروت، دارالمعرفة.
    23. شروانی، عبدالحمید،(بی­تا)، حواشی الشروانی،بیروت: دارإحیاءالتراث ­العربی.
    24. دلشادتهرانی، مصطفی، 1393ش، دامگه شیطان، تهران: انتشارات دریا.
    25. دینورى، احمدبن ­داود، 1368ش ، الأخبارالطّوال، تحقیق: عبدالمنعم ­عامر، قم: منشورات الشریف الرضی.
    26. میبدی، ح‍س‍ی‍ن‌ب‍ن‌ م‍ع‍ی‍ن‌ال‍دی‍ن‌، 1411ق، دیوان­ أمیرالمؤمنین علیه‌السلام ،قم: پیام اسلام.
    27. رازى، احمد بن محمد مسکویه، 1379ش، تجارب ­الأمم، تحقیق: ابوالقاسم امامى، طهران: سروش.
    28. شوکانی، محمدبن ­­علی، 1973م، نیل الأوطار من أحادیث سیدالأخیار، بیروت: دارالجیل.
    29. طباطبائى، سیدمحمدحسین، 1417ق، المیزان ­فی ­تفسیرالقرآن، قم: دفترانتشارات­اسلامى.
    30. طبری،محمدبن­ جریر، 1387ق، تاریخ ‏الطبری، تحقیق: محمدابوالفضل ­ابراهیم، بیروت: دارالتراث.
    31. عسقلانی، أحمد بن علی (بی­تا)، فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دارالمعرفة.
    32. اندلسى، ابن­ عبدربه، 1404ق، العقد الفرید، بیروت: دارالکتب العلمیة.
    33. ثقفى­ کوفى، ابراهیم ­بن­ هلال، 1353ق، الغارات، تحقیق: سیدجلال الدین حسینى ­ارموى، طهران: انجمن­ آثارملى.
    34. مبرّد، محمدبن­ یزید، 1419ق، الکامل­ فی ­اللغة و الادب، تحقیق: عبدالحمید هنداوی، ریاض: وزارةالأوقاف.
    35. محلی، حمید­بن ­احمد، 1423ق، الحدائق الوردیة فی مناقب الأئمة الزیدیة، تحقیق: مرتضی­بن ­زید محطوری، یمن: بی­نا.
    36. مسعودی، على ­بن ­حسین­، 1409ق، مروج الذهب، تحقیق:یوسف اسعدداغر، قم: دارالهجرة.
    37. مغربی، نعمان­بن­ محمد، 1409ق، شرح ­الأخبار فی ­فضائل ­الأئمة­الأطهارعلیهم‌السلام، تحقیق: سیدمحمدحسین‏­ حسینى ­جلالى، قم: جامعه مدرسین.
    38. مغنیه، محمدجواد، 1358ق، فی ظلال نهج البلاغة محاولة لفهم جدید، بیروت: دارالعلم للملایین.
    39. مقدسی، مطهربن­ طاهر(بی­تا)، البدء و التاریخ، مکتبةالثقافةالدینیة.
    40. منقری، نصربن ­مزاحم‏، 1404ق، وقعةصفین، تحقیق: عبدالسلام ­محمد هارون، قم: کتابخانه آیةالله ­مرعشی ­نجفی‏.
    41. نویری‏، شهاب­ الدین، 1423ق، نهایة الأرب فی فنون الأدب‏، قاهرة: دارالکتب­ والوثائق­ القومیة.

     

    مقاله

    1. رفیعی،مجتبی دیگران، 1392ش، «رهبری اخلاق ­مدار؛ثمره پارادایم مدیریت ­اسلامی»، فصلنامه پژوهشنامه اخلاق، سال ششم، ش20، ص49ـ76.