1
استادیار گروه الهیات - دانشکده علوم انسانی - دانشگاه بو علی سینا - همدان - ایران
2
**. گروه معارف اسلامی . دانشگاه فرهنگیان . پردیس شهید باهنر همدان. ایران
چکیده
یکی از مسائل مهم در حوزه توحید نظری، مسألهی رابطهی صفات ثبوتی حقیقی با ذات الهی است. امیرالمؤمنین علیه السلام، در خطبه نخست نهجالبلاغه، کمال اخلاص را نفی صفات از ذات الهی میداند. در تبیین این روایت، تفسیرهای متعددی صورت گرفته است. مقاله حاضر با روش توصیفی- تحلیلی در صدد پاسخ به این سؤالات است که در تبیین رابطهی ذات و صفات الهی چه نظراتی وجود دارد؟ کدام نظر با خطبه نخست نهج البلاغه انطباق بیشتری دارد؟ دیدگاه عارفان مسلمان در این زمینه چیست؟ و بر اساس خطبهی مزبور، شاخصهای عرفانی توحید صفاتی کدام است؟ یافتههای پژوهش نشان داد که در این خصوص، سه دیدگاه عمده مطرح است: زیادت صفات بر ذات (دیدگاه اشاعره)، نیابت ذات الهی از صفات (دیدگاه معتزله) و عینیت صفات با ذات الهی (دیدگاه امامیه و فیلسوفان). همچنین به دست آمد که عارفان، در حوزه هستیشناسی قائل به مراتب وجود هستند. در مرتبهی نخست یعنی ذات غیب الغیوب، هیچ صفت و تعینی وجود ندارد و این، همان مرتبه نفی صفات است. ولی در مرتبهی بعد که مرتبهی ظهور تجلیات و تعینات است، ذات الهی با اسماء و صفات الهی عینیت دارد. عارفان، اسماء الهی را از سنخ امور وجودی و دارای حقیقت میدانند، بنابراین از نظر ایشان، دیدگاه کسانی که قائل به اعتبارات عقلی یا معانی سلبی برای اسماء هستند، مردود است.
1381ش، شرح توحید الصدوق، تحقیق: نجفقلی حبیبی، چاپ دوم، طهران: مؤسسةالطباعة و النشر لوزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی.
قونوی، صدرالدین، 1371ش، النصوص، تحقیق: سید جلال الدین آشتیانی، طهران: مرکز نشر دانشگاهی.
2010 م، مفتاح الغیب، تحقیق: سید جلال الدین آشتیانی، بیروت : دار الکتب العلمیه .
1381ش، اعجاز البیان فی تفسیر ام القرآن ، تحقیق: سید جلال الدین آشتیانی، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
قیصری ، داوود، 1375ش، شرح فصوص الحکم، تحقیق: سید جلال الدین آشتیانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
1381ش، رسائل قیصری، تحقیق: سید جلال الدین آشتیانی، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
کلینی، محمد بن یعقوب، 1407ق، الکافی، طهران:دارالکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1983م، بحار الانوار، بیروت: مؤسسةالوفاء.
مفید، محمد بن محمد، 1413ق، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
میرداماد، محمد باقر، 1376ش، تقویم الایمان و شرحه کشف الحقائق، طهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.
مصباح، مجتبی، 1379ش، فلسفه اخلاق، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
نوری طبرسی، میرزا حسین، 1415ق، خاتمه مستدرک الوسائل، چاپ اول، قم: مؤسسه ی آل البیت علیهمالسلام لاحیاء التراث.
یزدان پناه، یدالله، 1389ش، مبانی و اصول عرفان نظری، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مقاله ها
احمدوند، معروف علی،1393ش، «بررسی و نقد نظریه اتحاد مفهومی و مصداقی ذات و صفات الهی»، فصلنامه علمی- پژوهشی دانشگاه قم، سال شانزدهم، شماره دوم، شماره پیاپی 62، 175-192 .
اعتصامی، عبدالهادی،1392ش، « مسئله نفی صفات در روایات اهل بیت»، تحقیقات کلامی، شماره 2، 29-50.
خادمی، حمید رضا، 1394ش، «تبیین رابطه صفات ذاتی و ذات واجب از دیدگاه صدر الدین شیرازی»، فصلنامه پژوهشهای فلسفی – کلامی دانشگاه قم، سال هفدهم شماره چهارم، شماره پیاپی 68، 89-108.
رضائی هفتادر، حسن، 1397ش، « بازپژوهی تفسیر توحید صفاتی در خطبه اول نهج البلاغه»، فصلنامه علمی – پژوهشی اندیشه نوین دینی، شماره 53، سال 14، 57-72.
عابدی، احمد، «بررسی دیدگاه قاضی سعید قمی در نفی اتصاف ذات خداوند به اسماء و صفات»، فصلنامه ی علمی پژوهشی دانشگاه قم، سال یازدهم، شماره سوم و چهارم: 143-162.
57. عشریه، رحمان، 1398ش، « ارزیابی آموزه نفی صفات در نهج البلاغه در اندیشه این میثم بحرانی». فصلنامه پژوهشنامه نهج البلاغه. سال هفتم، شماره 26.
رضائی,محمد و بالائی,فائزه . (1400). شاخص های عرفانی «توحید صفاتی» در تبیین رابطه ذات و صفات الهی بر اساس خطبه ی نخست نهج البلاغه. فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشهای نهج البلاغه, 20(3), 167-187.
MLA
رضائی,محمد , و بالائی,فائزه . "شاخص های عرفانی «توحید صفاتی» در تبیین رابطه ذات و صفات الهی بر اساس خطبه ی نخست نهج البلاغه", فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشهای نهج البلاغه, 20, 3, 1400, 167-187.
HARVARD
رضائی محمد, بالائی فائزه. (1400). 'شاخص های عرفانی «توحید صفاتی» در تبیین رابطه ذات و صفات الهی بر اساس خطبه ی نخست نهج البلاغه', فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشهای نهج البلاغه, 20(3), pp. 167-187.
CHICAGO
محمد رضائی و فائزه بالائی, "شاخص های عرفانی «توحید صفاتی» در تبیین رابطه ذات و صفات الهی بر اساس خطبه ی نخست نهج البلاغه," فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشهای نهج البلاغه, 20 3 (1400): 167-187,
VANCOUVER
رضائی محمد, بالائی فائزه. شاخص های عرفانی «توحید صفاتی» در تبیین رابطه ذات و صفات الهی بر اساس خطبه ی نخست نهج البلاغه. النهج, 1400; 20(3): 167-187.