فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

تحلیل جنگ جمل بر اساس الگوی کنشی گریماس (مبتنی بر داده‌های نهج‌البلاغه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار دانشگاه قرآن وحدیث
2 دانشجوی دکتری دانشگاه علوم حدیث پردیس تهران
چکیده
یکی از جلوه‌های دوران خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام، نبردهای آن حضرت و نحوه‌ی تعامل ایشان با ناسازگاران آن دوران است. برخی از وقایع این نبردها نیاز به کاویدن دارد تا زوایای مختلف آن روشن‌تر شود. دانش «روایت‌شناسی» و استفاده از علوم جدید می‌تواند به‌تفصیل و شرح این وقائع کمک کند. ازجمله نظریه‌پردازان این عرصه الگیرداس گریماس است که بافت روایت را به شکل گرامری و دستوری زبان نزدیک دانسته و با چشم‌پوشی از تفاوت محتوای داستان، آن را دارای شاکله‌ای کلی می‌داند. گریماس برای تفسیر روایت یک طرح کلی با شش کنشگر معرفی می‌کند تا زوایای پنهان آن را برای مخاطب روشن شود. این جستار با روش توصیفی - تحلیلی درصدد است، ارکان مختلف این الگوی شش‌بخشی را بر روی روایت نهج‌البلاغه از نبرد جمل، پیاده نموده و دریافتی شاکله‌مند از حوادث این جنگ ارائه نماید. نتایج این پیاده‌سازی نشان می‌دهد که نهج‌البلاغه در هر شش بخش الگوی کنشی گریماس، عبارات قابل‌توجهی را در میان گزارده است. کاوش گزاره‌های نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که کنشگر اصلی طلحه و زبیر بوده‌اند و کنش سایر افراد حول حرکت و رفتار آنها می‌چرخد.
کلیدواژه‌ها

منابع
1. ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبه الله؛ ۱۹۶۵م، شرح نهج‌البلاغه؛ قم - ایران؛ مکتبة المرعشی النجفی رحمه الله علیه.
2. ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل؛ 1408ق، البدایة و النهایة؛ تحقیق علی شیری؛ بیروت - لبنان؛ دار احیاءالتراث العربی
3. ابن میثم، میثم بن علی؛ شرح نهج‌البلاغه، دفتر نشر کتاب، تهران، ۱۴۰۱ ق.
4. دینوری، احمد بن داود؛ ۱۳۷۳ش، اخبار الطوال؛ قم - ایران؛ نشر الشریف الرضی.
5. اسکافی، محمد بن عبدالله؛ ۱۳۷۴ش، المعیار و الموازنة فی فضائل الإمام امیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام؛ تهران - ایران؛ نشر نی.
6. اندرو بنت، نیکولاس رویل؛ 1388ش، مقدمه‌ای بر ادبیات؛ نقد و نظریه، ترجمه: احمد تمیم‌داری: تهران - ایران؛ پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
7. پراپ، ولادیمیر؛ 1386ش، ریخت‌شناسی پریان؛ ترجمه: فریدون بدره‌ای؛ تهران؛ توس.
8. فیض الاسلام اصفهانی، علی‌نقی؛ ۱۳۷۹ش، ترجمه: و شرح نهج‌البلاغه؛ تهران - ایران؛ مؤسسه چاپ و نشر تألیفات فیض الإسلام.
9. جحاف، یحیی بن ابراهیم؛ 1380ش، إرشاد المؤمنین إلی معرفة نهج‌البلاغه المبین؛ قم - ایران؛ دلیل ما
10. جرداق، جورج؛ 1417ق، روائع نهج‌البلاغة؛ بیروت - لبنان، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.
11. جعفری، محمدمهدی؛ 1380ش، پرتوی از نهج‌البلاغه؛ تهران - ایران؛ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
12. حاجی آقا بابایی، محمدرضا؛ 1398ش، روایت‌شناسی؛ تهران - ایران؛ مهر اندیش.
13. بلاذری، احمد بن یحیی؛ 1۱۹۵۹ أنساب الأشراف (۵ جلدی)؛ مصر؛ دار المعارف.
14. الفراهیدی، خلیل بن احمد؛ ۱۴۰۹ق، العین؛ قم - ایران؛ مؤسسه دار الهجرة.
15. دینه سن، آنه ماری؛ 1389ش، درآمدی بر نشانه‌شناسی؛ ترجمه: مظفر قهرمان؛ تهران - ایران، نشر پرسش
16. دینوری، عبدالله بن مسلم (ابن قتیبه)، ۱۴۱۰ق، الامامة و السیاسة (تاریخ‌الخلفاء)؛ تصحیح علی شیری؛ بیروت؛ دارالاضواء
17. الراغب الأصفهانی، حسین بن محمد بن مفضل؛ 1383ش، المفردات فی غریب القرآن؛ تهران - ایران؛ المکتبه المرتضویه لاحیاء آثارالجعفریه
18. سرخسی نیشابوری، علی بن ناصر؛ ۱۴۱۵، اعلام نهج‌البلاغه؛ تحقیق: عطاردی نیشابوری، عزیزالله؛ تهران - ایران؛ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
19. سیدرضی، محمد بن حسین بن موسی؛ 14۱۴۱۴ نهج‌البلاغه (صبحی صالح)؛ قم؛ هجرت.
20. شوشتری، محمدتقی؛ ۱۳۷۶، بهج الصباغة؛ تهران - ایران؛ دار أمیرکبیر للنشر
21. طبری، محمد بن جریر؛ ۱۹۶۷، تاریخ الامم و الملوک؛ بیروت؛ دارالتراث
22. عسکری، مرتضی؛ ۱۳۸۷، نقش عایشه در تاریخ اسلام؛ قم - ایران؛ دانشکده اصول‌الدین.
23. قرشی بنابی، علی‌اکبر؛ ۱۳۷۷، مفردات نهج‌البلاغه؛ تهران - ایران؛ مرکز فرهنگی نشر قبله
24. قزوینی، محمدکاظم؛ ۱۳۷۱، شرح نهج‌البلاغة؛ قم - ایران؛ انتشارات السید محمدکاظم القزوینی الحائری.
25. قطب راوندی، سعید بن هبه‌الله؛ ۱۴۰۶ق، منهاج البراعة؛ قم - ایران؛ مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی رحمه الله علیه.
26. گرانتوفسکی، ادوین آرویدوویچ؛ ۱۳۵۹، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز؛ ترجمه: کشاورزی، کیخسرو؛ تهران؛ پویمش
27. گرین کیت، جیل لیبهان؛ ۱۳۸۳، درسنامه نظریه و نقد ادبی؛ تهران؛ روزنگار.
28. محمدی ری‌شهری، محمد؛ ۱۳۸۹، دانشنامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ؛ قم - ایران؛ مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث
29. مسعودی، علی بن حسین؛ ۱۴۰۹، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر؛ قم - ایران؛ مؤسسه دار الهجره
30. مغنیه، محمدجواد؛ ۱۹۷۹، فی ظِلالِ نهج‌البلاغه ؛ بیروت - لبنان؛ دار العلم للملایین
31. مفید، محمد بن محمد؛ ۱۳۸۳، الجمل؛ مترجم: مهدوی دامغانی، محمود؛ تهران ایران؛ نشر نی
32. مکارم شیرازی، ناصر؛ ۱۳۷۵ ش، پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام ؛ تهران - ایران؛ دارالکتب الاسلامیة
33. منوچهر، محمدی؛ ۱۳۷۲، تحلیل بر انقلاب اسلامی؛ تهران؛ مؤسسه انتشارات امیرکبیر
34. موسوی، عباس علی؛ ۱۴۱۸، شرح نهج‌البلاغه؛ بیروت - لبنان؛ دار الرسول الاکرم صلی الله علیه و آله و سلم.
35. نمری، یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر؛ 1412ق، الاستیعاب فی معرفة الصحابة؛ بیروت؛ دارالجیل
36. نواب لاهیجی، محمدباقر بن محمود؛ بی‌تا، شرح نهج‌البلاغه؛ تهران؛ اخوان کتابچی
37. هاشمی خویی، میرزا حبیب‌الله؛ ۱۴۰۰ق، منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغة؛ مترجم: حسن‌زاده آملی، حسن و کمرهای، محمدباقر، محقق / مصحح: میانجی، ابراهیم؛ تهران؛ مکتبة الإسلامیة
38. الواقدی، محمد بن سعد؛ 1374ش، الطبقات؛ تهران - ایران؛ فرهنگ و اندیشه.
39. المنقری، نصر بن مزاحم؛ ۱۳۸۲، وقعة صفّین؛ تحقیق و شرح: عبدالسلام محمّد هارون؛ قم؛ مکتبة آیة اللّه العظمی المرعشی النجفی.
40. یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله؛ ۱۹۹۵م، معجم البلدان؛ بیروت - لبنان؛ دار صادر.
مقالات
41. حسنی، مجید؛ نقی‌پورفر، ولی‌الله؛ (۱۳۹۶)، «پویایی‌شناسی سیره حضرت علی علیه السلام در مدیریت بحران جنگ جمل»؛ نشریه مدیریت اسلامی؛ شماره ۱۰۰
42. محرمی، غلامحسن؛ (۱۳۸۱)؛ «امیرمؤمنان علیه السلام و انتقال مرکز خلافت به کوفه»؛ مجله تاریخ اسلام در آینه پژوهش پاییز؛ پیش‌شماره ۱.
43. Greimas, A,J. (۱۹۸۳). Stractral semantics: an attempt at a method.