فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

چارچوب معرفتی اعمال قدرت در حکمرانی خوب از منظر حضرت علی(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب (قم).
2 هیأت علمی گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه الزهراء(س)، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
3 هیأت علمی گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
یکی از آسیب­‌های قدرت در جوامع، خودکامگی و سلطۀ بی­حدّ و مرز حاکم است که عامل ایجاد ظلم و ستم، بی­عدالتی، حق­کشی، تعدّی به حقوق رعیّت و ایجاد خفقان و سرخوردگی در عموم مردم به­خصوص اقشار ضعیف می­‌شود. آشنایی با اندیشه‌های بلند و متعالی امیرمؤمنان علی علیه السلام و توجه به سیرۀ‌ حکومتی آن­حضرت، سبب تحدید قدرت و اعمال چارچوبی برای آن می­‌شود. حدّ‌‌‌ و‌ مرزهایی که بر اساس مبانی نظری اسلام است و از یک سو، اصول کلی حرکت حاکمان و از سوی دیگر، خطوط قرمزی که نباید از آن­ها عبور نمایند را مشخص می‌کند. قوانینی که امام علی علیه السلام وضع نمود، در تعیین روش‌ها نقش مرجع دارد و با کمک آن می­‌توان هر قدرتمندی را به حرکت بر اساس عدالت پایبند نمود و بشریت را از عوامل تجاوز و خونریزی نجات داد. نوشتار حاضر با روش توصیفی-تحلیلی از فراز روایات نهج­‌البلاغه و فضای تاریخی-سیاسی عصر مولای متقیان علیه السلام، روش حکومتداری بایسته را که مبتنی بر عدل و برگرفته از حاکمیت الله است، بر سه پایۀ حسن تدبیر، مدیریت زمان و مکان و تلفیق قدرت نرم و سخت، استخراج نمود. خطوط کلی حکومتداری امام شامل خدامحوری، دین­مداری، عدالت­محوری، اعتدال­گرایی، وفا و راستی و خطوط قرمز ایشان در اعمال قدرت، استبداد، اعمال زور و خشونت، تکاثر، انحصارطلبی و تفاخر است.
کلیدواژه‌ها

منابع
قرآن کریم. 1415ق، مترجم: محمدمهدی فولادوند، تهران: دار القرآن الکریم.
نهج‌البلاغه، 1381ش، مترجم و شارح: علی‌نقی فیض‌الاسلام، تهران: فقیه. 
1. آمدی، عبدالواحدبن‌محمد، 1378ش، غررالحکم و دررالکلم، مترجم: سیدحسین شیخ الاسلامی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
2. آملی، عزّالدین جعفربن‌شمس‌الدین، 1355ش، ترجمه و شرح نهج‌البلاغه، مشهد: آستان قدس رضوی.
3. ابن‌أبی‌الحدید، عزالدّین ابوحامد، 1387ق، شرح نهج‌البلاغه، محقق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ج2، مصر: دار إحیاء الکتب العربیه.
4. ابن‌الأثیر، علی‌بن‌محمد شیبانی، 1385ق، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر.
5. ابن‌‌بابویه، محمدبن‌علی، بی‌تا، الخصال، مترجم: محمدباقر کمره‌ای، تهران: کتابچی.
6. ابن‌شعبه، حسن‌بن‌علی حرّانی، 1363ش، تحف العقول عن آل الرسول صلی الله علیه و آله و سلم، محقق: علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
7. ابن‌شهرآشوب، محمدبن‌علی 1376ق، مناقب آل‌أبی‌طالب علیهم السلام، نجف: المکتبة الحیدریة.
8. ابن‌عبدربّه، احمدبن‌محمد 1407ق، العقد الفرید، بیروت: دار الکتب العلمیه. 
9. ابن‌‌فارس، احمد، 1404ق، معجم مقاییس اللغة، محقق: عبدالسلام محمد هارون، قم: مکتب الأعلام الاسلامی.
10. ابن‌مزاحم، نصر، 1404ق، وقعـﺔ الصفّین، قم: کتابخانه آیـﺔ‌الله مرعشی ‌نجفی.
11. ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم، 1414ق، لسان العرب‏. بیروت: دار الفکر.
12. ابن‌میثم، میثم‌بن‌علی، 1404ق، شرح نهج‌البلاغه، تهران: دفتر نشر کتاب.
13. ثقفی، ابراهیم‌بن‌محمد، 1374ش، الغارات، مترجم: عبدالمجید آیتی، تهران: وزرات ارشاد.
14. جعفری، محمدتقی، 1375ش، ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی،
15. جعفریان، رسول، بی‌تا، تاریخ و سیرۀ ‌امیرمؤمنان علی‌بن‌ابیطالب علیه السلام، قم: دلیل ما.
16. حرّعاملی، محمدبن‌حسن، 1104ق، وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، قم: موسسه آل البیت علیهم السلام
17. حسینی دشتی، سیدمصطفی، بی‌تا، معارف و معاریف، تهران: موسسه فرهنگی آرایه.
18. حکیمی، محمدرضا و محمد و علی، 1371ش، الحیاة، مترجم: احمد آرام، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
19. حمیری قمی، عبدالله‌بن‌جعفر، 1413ق، قرب الأسناد، قم: مؤسسه آل‌البیت(ع) لإإحیاء التراث.
20. خوانساری، جمال‌الدین محمد، 1408ق، شرح غررالحکم و دررالکلم، تهران: دانشگاه تهران.
21. خویی، حبیب‌الله‌بن‌محمد، 1400ق، منهاج‌‌البراعـﺔ‌ فی ‌شرح نهج‌البلاغـﺔ، تهران: 
مکتبـﺔ ‌الاسلامیـﺔ.
22. دشتی، محمد، 1381ش، امام علی علیه السلام و مسائل سیاسی، قم: موسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین علیه السلام
23. دلشاد تهرانی، مصطفی، 1391ش، رخسارۀ خورشید: سیرۀ امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه، تهران: دریا.
24. دهخدا، علی‌اکبر، 1373ش، لغت‌نامه دهخدا، تهران: دانشگاه تهران.
25. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد، 1412ق، مفردات الفاظ قرآن، بیروت: دار العلم.
26. شوشتری، محمدتقی، 1376،ش، بهج‌الصباغه فی شرح نهج‌البلاغه، تهران: امیرکبیر.
27. عمید، حسن، 1376ش، فرهنگ لغت عمید، تهران: امیرکبیر.
28. فارسی، جلال‌الدّین، 1376ش، تعالی‌شناسی، بی‌جا: سوره.
29. فاضل، جواد، 1375ش، سخنان حضرت علی علیه السلام از نهج‌البلاغه، تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات.
30. قربانی، زین‌العابدین، 1360ش، یادنامه کنگرۀ هزارۀ نهج‌البلاغه، تهران: بنیاد نهج‌البلاغه.
31. قرشی، سیدعلی‌اکبر، 1378ش، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
32. کلینی، محمد بن یعقوب، 329ق، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
33. لیثى، على‌بن‌محمد واسطى، 1376ش، عیون‌الحکم و المواعظ، قم: دار الحدیث‏.
34. مجلسی، محمدتقی، 1070ق، روضه المتّقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم: موسسه فرهنگی اسلامی کوشانبور.
35. مجلسى، محمدباقر‏، 1403ق، بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
36. معلوف، لویس، 1382ش، فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمۀ المنجد)، مترجم: احمد سیاح، تهران: اسلام.
37. مفید، محمد بن محمد، 413ق، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم: کنگره شیخ مفید.
38. مکارم شیرازی، ناصر، 1375ش، پیام‏ امام (‏شرح‏ تازه ‏و جامعى ‏بر نهج‏البلاغه)، تهران: دار الکتب الاسلامیـه.
39. نائیجی، محمدجواد، 1384ش، افسانۀ دموکراسی (نقدی بر مبنای نظری دموکراسی)، تهران: وزیری.
مقالات و پایان‌نامه‌ها
40. پورفرد، مسعود، 1387ش، مبانی و مبادی اندیشه سیاسی شهید صدر، ویژه‌نامه حکومت اسلامی، ش50، ص 156-184.
41. دی، دی، رافائل، 1378ش، حاکمیت، قدرت و اقتدار، مترجم: مالک حسینی، نامۀ فرهنگ، ش32و33،  ص 112-127.
42. رهبری، مهدی‌، 1385ش، تحول ‌‌‌‌گـفتمانی‌ قدرت جستارهایی در باب تحول مفهومی قدرت در دوران کلاسیک، میانه، مدرن و پسامدرن، پژوهشنامه حقوق و علوم سیاسی، ش1، 11 ص  8-152.
43. رحیمی، امین، 1390ش، اخلاق قدرت در سیرۀ علوی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه بین-المللی امام خمینی رحمت الله علیه، استاد راهنما: ایرج گلخانی.
44. سبحانی، جعفر، 1382ش، اصول سیاست در سیرۀ عملی امام علی علیه السلام، فصلنامه نهج‌البلاغه، ش7، ص 25-41.
45. شنایی، اشرف‌السادات؛ طباطبایی، سیدمحمدکاظم، ۱۳۹۸ش، رویکرد امام علی  علیه السلام به اخلاق در حوزۀ سیاست و کارکرد آن در تولید قدرت نرم، نشریۀ اخلاق‌پژوهی، ش۵، ص146-123.
46. صدر نبوی، رامپور، 1376ش، پرستیژ، قدرت و زور، مجله دانش و توسعه، ش6و7، ص 5-26.
47. فتاحی اردکانی، حسین؛ محمود اوغلی، رضا، ۱۴۰۰ش، مؤلفه‌های قدرت هوشمند در نهج‌البلاغه، پژوهش‌نامۀ علوی، ش1. ص 197-223.
48. ممتاز، فریده، 1379، قدرت، مجله شناخت، ش27، ص 203-215.
49. میرجلیلی، علی‌محمد؛ عمویی، مریم، ۱۳۹۷، آسیب‌شناسی استحمار در کسب و حفظ قدرت سیاسی از منظر نهج‌البلاغه، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، ش۵۹، ص 149-170.
50. نبی‌لو، عظیم‌الله، ۱۳۹۹ش، شبکه قدرت در نظام سیاسی مردم‌سالار دینی در نهج‌البلاغه، نشریۀ علوم سیاسی، ش۵۰، ص 79-100.