در بین ملل مختلف در اطوار تاریخ حاکمیت همزاد بشر و از ضروریات نیاز اجتماعی انسان محسوب میشود. زیرا قوام اجتماع بر سه عنصر قانون،حاکمان و جامعه است. انواع حکومتها مبتنی بر اختلاف انواع مبانی تعین حاکمیت از جهت وضع قانون و تعیین حاکم و وظایف جامعه شکل میگیرد. در این مقاله به هندسه تعیین حاکم از نگاه فقه نهج البلاغه بعنوان نظامنامه سیاسی اجتماعی میپردازد. ملاک تعیین حاکم بر گرفته از وظایف و اهداف حاکمیت در اجرای قوانین الهی و هدایت جامعه به سمت کمال و سعادت دنیوی و اخروی است. رهیافت این تحقیق سه شاخصهی علم، توانمندی و عدالت به عنوان مثلث و زیر بنای انجام تمام وظایف حاکمیتی، به عنوان تعیین کننده حاکم اعلم و اقوی و اعدل است و این ملاک در تمامی سطوح حاکمان از حیث جایگاه عالی و دانی جاری است. برجسته ترین این سه مبنا علم تخصصی به احکام الهی بخصوص دانش مدیریت جامعه بر اساس شریعت است و اعلمیت فرد حاکم در شناخت قوانین الهی شرط لازم، و حجیت ولایتش، بر بقیه افراد جامعه در حقیقت حجیت و ولایت دانش وعلم است. زیرا علم پایه شناخت دقیق حق و باطل و روح عدالت عامل قرار دادن هر چیز در جای خود است و همچین علم پایهی اصلی پیش برندگی و پیشرفت و توانمندی حاکم است. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی به بررسی مبانی تعیین حاکم از منظر نهج البلاغه میپردازد.
صدرالمتأ لهین،محمد ابن ابراهیم، 1366ش،شرح بر اصول کافی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صفوى، محمد رضا، 1388ش، ترجمه قرآن بر اساس المیزان،قم: آبنوس.
صفار قمی، محمد بن حسن، 1404ق، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم، مصحح: کوچه باغى، قم: مکتب آیةالله مرعشی نجفی.
طباطبایى، محمد حسین، 1371ش، المیزان فى تفسیر القرآن. 20جلد، چاپ: دوم، قم:اسماعیلیان.
طباطبایى، محمد حسین، 1374ش، ترجمه تفسیر المیزان. 20جلد، مترجم: موسوى، محمد باقر، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طریحی،فخراالدین، 1362ش، مجمع البحرین، طهران: مکتبة المرتضوی
قاضی قضاعی، 1362ش، الدستور المعالم الحکم ومأ ثورمکارم الشیم(القانون)، ترجمه: فیروز حریرچی، چاپ اول، تهران: انتشارات امیرکبیر.
مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی،1403ق، بحار الانوار الجامع لدرر الأخبار الأئمه الأطهار علیهم السلام، چاپ دوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
موسوی، سید عباس علی، 1376ش، شرح نهج البلاغه، چاپ اول، بیروت: دار الرسول الأکرم1-دار المحجـﮥالبیضاء.
هاشمى خویى، میرزا حبیب الله/ حسن زاده آملىٍ، حسن و کمرهاى، محمد باقر، 1400ق، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة و تکملة منهاج البراعة (خوئى). 21جلد، تهران: مکتبة الإسلامیة.
هلالى، سلیم بن قیس، 1405ق، کتاب سلیم بن قیس،قم: الهادى.