فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

بررسی تطبیقی موضوع اصحاب در نهج‌البلاغه و متون تاریخی (تا پایان قرن چهارم هجری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889-14665تهران، ایران (نویسنده مسئول).
2 استادیار دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
چکیده
نقش اصحاب و جایگاه ایشان یکی از مهمترین موضوعات تاریخ صدر اسلام می‌باشد. این اهمیت گذشته از جایگاه برجسته ایشان، به علت تأثیر نقش عمل صحابه در جهت گیری‌های سیاسی، فقهی و کلامی مسلمانان در دوره های بعد ایجاد شده است. با این وجود متون تاریخی در قرون اولیه اسلامی تعریف روشنی از  مصادیق صحابه ارائه ننموده‌اند. عمده‌ترین ملاک این متون برای تعریف  اصحاب، قرابت زمانی و مصاحبت افراد با پیامبر اسلام’ می‌باشد.مورخان مذاهب اسلامی در موضوع صحابه، بسیار از اعتقادات کلامی تأثیر پذیرفته و نتوانسته‌اند در این زمینه نقش مستقلی از خود ایفا نمایند. نظریه عدالت صحابه که از سوی اهل سنت ارائه شده است از این جمله است. همچنین ورود به فضائل­نگاری صحابه و یا پرهیز از آن، در همین راستا ارزیابی می‌گردد.  نهج‌البلاغه به عنوان یکی از متون معتبر و متقدم اسلامی، به تعریف جایگاه صحابه و تعیین مصادیق آن براساس شاخص‌های معنوی و رفتاری، و نه فقط شرط مصاحبت زمانی، پرداخته است. نهج‌البلاغه با بیان بسیاری از فضائل صحابه،  نقش فعال اصحاب در اعتبار بخشیدن به جایگاه صحابه رسول‌خدا’ و حفظ ارزش این مقام را بیان نموده. به اعتقاد نهج‌البلاغه صحابی بودن مانع از نقد افراد در قبال عملکردشان نخواهد بود.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    قرآن کریم

    نهج‌البلاغه، 1380ش، گردآورنده: شریف الرضی، ترجمه: محمد دشتی، قم: انتشارات لاهیجی.

    صحیفه سجادیه، 1386ش، ترجمه: مهدی الهی قمشه‌­ای. قم: نیلوفرانه.

    1. ابن ابی الحدید. عبدالحمید بن هبه الله، 1404ق، شرح نهج‌البلاغه، ج9 و11، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. قم: منشورات مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی.
    2. ابن اثیر، 1409ق، اسد الغابه فی معرفه الصحابه، بیروت: دارالفکر.
    3. ابن حبان، 1408ق، تاریخ الصحابه الذین روی عنهم الاخبار، تحقیق: بوران الضناوی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    4. ابن حجرعسقلانی، 1415ق/1995م، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج1، تحقیق: علی محمد معوض، عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    5. ابن حنبل، 1430ق، فضایل الصحابه، ج1، تحقیق: وصی الله بن محمدعباس، قاهره: دار ابن الجوزی.
    6. ابن­عبدالبر، یوسف بن عبدالله، 1412ق، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، تحقیق: علی محمد الجباوی، بیروت: دارالجیل.
    7. ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، 1410ق، الامامه والسیاسه، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالاضواء.
    8. ابن­کثیر، اسماعیل بن عمر، 1398ق، البدایه و النهایه، ج11، اعداد: خلیل شحاده، بیروت: دارالفکر.
    9. ابن منده، محمدبن اسحاق، 2005م-1426ق، معرفه الصحابه، تحقیق: عامر حسن صبری، العین: مطبوعات جامعه الامارات العربیه المتحده.
    10. الحمیدی، عبدالعزیز بن عبدالله، 1418ق/1997م، التاریخ الاسلامی مواقف و عبر، اسکندریه: دارالدعوه للطبع و النشر و التوزیع.
    11. پاکتچی، احمد، 1379ش، «حدیث»، دائره المعارف بزرگ اسلامی ج2، ناظر: کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
    12. جعفری، محمدتقی، 1378ش، خلاصه ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه، تلخیص: محمدرضا جوادی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    13. حسنی، هاشم معروف، 1372ش، اخبار و آثار ساختگی، ترجمه: حسین صابری، مشهد: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهشهای اسلامی.
    14. حسینی میلانی، علی، 1430ق، الاحادیث المقلوبه فی مناقب الصحابه، قم: الحقائق.
    15. رامیار، محمود، 1369ش، تاریخ قرآن، تهران: انتشارات امیرکبیر.
    16. سلمی، محمدبن صامل، 1408ق/1980م، منهج الکتابه التاریخ و تدریسه، قاهره: دارالوفاء.
    17. طبرسی، فضل بن حسن، 1406ق/1986م، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج9، تصحیح: هاشم رسولی، فضل الله یزدی طباطبایی، بیروت: دارالمعرفه.
    18. معرفت، محمدهادی، 1387ش، صحابه از منظر اهل بیت علیهم السلام، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
    19. مفید، محمدبن محمد، 1414ق/1993م، الاختصاص، تحقیق: علی اکبر الغفاری، بیروت: دارالمفید.
    20. موسوی، عبدالرحیم، 1426ق، نظریه عداله الصحابه، قم: مجمع جهانی اهل بیت.
    21. هاشمی خویی، حبیب­الله­، (1400ق، منهاج البراعه فی شرح نهج‌البلاغه، شرح و تصحیح: ابراهیم میانجی، حسن حسن­زاده آملی، تهران: مکتبه الاسلامیه.

    مقالات

    1. خراسانی، علی، 1399ش، «ایمان صحابه در قرآن؛ بررسی و نقد نظریه عدالت صحابه»، فصلنامه علمی- پژوهشی فلسفه و الهیات، نقد و نظر، سال25، شماره4، پیاپی100، صص155-179.
    2. هدایت پناه، محمدرضا، 1392ش، «امویان مبلغ تقابل صحابه و اهل بیت علیهم السلام»، فصلنامه علمی پژوهشی شیعه شناسی، سال یازدهم، شماره 41، صص218-185.
    3. ---------------، 1383ش، «درآمدی بر شناخت و شکل­گیری و تطور صحابه نگاری1»، تاریخ اسلام در آئینه پژوهش، سال اول شماره 4، صص236-197.
    4. ---------------، 1394ش، «مکتب تاریخی و کلامی صحابه نگاری»، تاریخ اسلام در آئینه پژوهش، سال دوازدهم، شماره اول، پیاپی38، صص146-131.