فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

بررسی سندی و دلالی روایت علوی «لَقُد جِئتُهُم بِالکِتابِ کَمَلاً مُشتَمِلاً عَلَى التَنزِیلِ وَ التَأوِیلِ»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
2 دانشیار دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
چکیده
مصحف امیرمؤمنان علیه السلام از مسلمات تاریخی و روایی است. یکی از روایات پُربسامد در خصوص محتوای مصحف حضرت، حدیث«وَ لَقُد جِئتُهُم بِالکِتابِ کَمَلاً مُشتَمِلاً عَلَى التَنزِیلِ وَ التَأوِیلِ»  است که در کتاب آلاءالرحمن فی تفسیر القرآن ذکر شده است. منبع اصلی روایت، کتاب احتجاج طبرسی است که بدون ذکر سند، روایت را نقل کرده است. اما به کمک روایات مشابه و هم­مضمون، می­توان به معنای «تنزیل» و «تأویل» در این روایت دست یافت. این پژوهش به روش تحلیلی – توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه­ای صورت پذیرفته است. هدف از آن اعتبارسنجی سندی و دلالی روایت مذکور، با کمک آیات و احادیث است. دستاوردهای چنین است، مصحف امیرمؤمنان علیه السلام مجموعه کاملی از وحی الهی، شامل تنزیل و تأویل بود. «تنزیل» آیات موجود در مصحف عثمانی است و «تأویل» نیز توضیحات اضافی پیرامون آیات قرآن است که اصطلاحاً «وحی بیانی» نامیده می­شود و در حاشیه مصحف حضرت نوشته شده بود. براساس روایات تأویل نیز مانند تنزیل بر رسول اکرم ’ وحی شده و طبق روایت مذکور در مصحف حضرت علی علیه السلام گردآوری شده است.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    قرآن کریم، ترجمه: محمدمهدی فولادوند.

    نهج­ البلاغة، 1379ش، محمدبن حسین شریف الرضی، ، ترجمه: محمد دشتی، قم: مشهور‏.

    1. آقا جمال خوانساری، محمد بن حسین، 1366 ش، شرح غرر الحکم و درر الکلم، چاپ چهارم، تهران: دانشگاه تهران.
    2. آملی، سید حیدربن علی، 1422ق، تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم‏، قم: نور علی نور.
    3. ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی، 1385 ق، دعائم الاسلام، ، چاپ دوم، قم: مؤسسه

    آل البیت علیهم السلام.

    1. ابن شهرآشوب مازندرانى، محمد بن علی، 1379 ش، مناقب آل أبی‌طالب علیهم السلام، قم: انتشارات علامه.
    2. ابن قولویه قمی، جعفربن محمدبن جعفربن موسی، 1365 ق، کامل الزیارات، نجف: انتشارات مرتضوى.
    3. ابن منظور، محمد بن مکرم، 1414 ق، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دار صادر.
    4. بانوى اصفهانى، سیده نصرت امین، 1361 ش، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، تهران: نهضت زنان مسلمان.
    5. بحرانی، هاشم بن سلیمان، 1415 ق، البرهان فی تفسیر القرآن، چاپ دوم، قم: مؤسسه البعثه.
    6. بروجردی، میرزا مهدی، [بی­تا]، برهان روشن (البرهان علی عدم تحریف القرآن)، تهران: کتابفروشی بوذرجمهری.
    7. بلاغى، محمد جواد، 1352 ق، آلاء الرحمن فى تفسیر القرآن، قم: وجدانی.
    8. تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، 1410 ق، غررالحکم و درر الکلم، چاپ دوم، قم: دارالکتاب الاسلامی.
    9. جعفریان، رسول، 1367 ش، افسانه تحریف قرآن، ترجمه: محمود شریفی، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
    10. جوادی آملی، عبدالله، 1384 ش، نزاهت قرآن از تحریف، چاپ دوم، قم: مرکز نشر اسراء.
    11. حسینى شاه عبدالعظیمى، حسین بن احمد، 1363 ش، تفسیر اثنی عشرى، تهران: انتشارات میقات.
    12. حسینی میلانی، سید علی، [بی­تا]، التحقیق فی نفی التحریف عن القرآن الشریف، تهران: دارالقرآن الکریم.
    13. خرازی، محسن، 1422 ق، عمده الاصول، قم: مؤسسه در راه حق.
    14. دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن، 1407 ق، سنن الدارمی، تحقیق: فواز احمد زمرلی- خالد السبع العلمی، بیروت: دارالکتاب العربی.
    15. ذهبی، محمدبن احمدبن عثمان، 1419 ق، تذکره الحفاظ، تحقیق: زکریا عمیرات، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    16. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، 1412 ق، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالعلم‏.
    17. سبزواری نجفی، محمد بن حبیب الله، 1406 ق، الجدید فى تفسیر القرآن المجید، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
    18. ــــــــــــــــــــــــــــــــــ، 1419 ق، ارشاد الاذهان الى تفسیر القرآن، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
    19. سور آبادى، ابوبکر عتیق بن محمد، 1380 ش، تفسیر سور آبادى، تهران: فرهنگ نشر نو.
    20. سیوطی، جلال الدین، 1416 ق، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق: سعید المندوب، بیروت: دارالفکر.
    21. شریف لاهیجى، محمد بن على، 1373 ش، تفسیر شریف لاهیجى، تهران: دفتر نشر داد.
    22. صادقی تهرانی، محمد، 1419 ق، البلاغ فى تفسیر القرآن بالقرآن، قم: ناشر مؤلف.
    23. صفار، محمد بن حسن، 1404 ق، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد علیهم السلام، چاپ دوم، قم: مکتبه آیت الله مرعشی نجفی.
    24. طباطبایی، سید محمد حسین، 1374 ش، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، محمدباقر، چاپ پنجم، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    25. طبرسی، احمد بن علی، 1403 ق، احتجاج على أهل اللجاج‏، محقق: خرسان، محمدباقر، مشهد: نشر مرتضوی.
    26. طریحی، فخر الدین، 1375 ش، مجمع البحرین، چاپ سوم، تهران: کتابفروشى مرتضوى.
    27. طوسی، محمد بن حسن، [بی­تا]، التبیان فى تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربى.
    28. طیب، سید عبد الحسین، 1378 ش، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، چاپ دوم، تهران: انتشارات اسلام.
    29. عسکری، سیدمرتضی، 1415 ق، القرآن الکریم و روایات المدرستین، بیروت: شرکه التوحید للنشر.
    30. عیاشى، محمد بن مسعود، 1380 ق، تفسیر العیاشی، تهران: چاپخانه علمیه.
    31. الغرناطی الکلبی، محمدبن احمد، 1403 ق، التسهیل لعلوم التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی.
    32. فراهیدی، خلیل بن احمد، 1410 ق، کتاب العین، چاپ دوم، قم: انتشارات هجرت.
    33. فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی، 1415 ق، تفسیر الصافی، چاپ دوم، تهران: مکتبه الصدر.
    34. قمی، علی بن ابراهیم، 1404 ق، تفسیر القمی، چاپ سوم، قم: دارالکتاب.
    35. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، 1368 ش، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
    36. کلینى، ابوجعفرمحمدبن یعقوب، 1362ش، الکافی، چاپ دوم، تهران: اسلامیه.
    37. لیثی واسطی، علی بن محمد، 1376 ش، عیون الحکم و المواعظ، قم: دارالحدیث.
    38. مجلسی، محمدباقربن محمد تقی، 1403 ق، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، چاپ دوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    39. معرفت، محمدهادی، 1426ق، تلخیص التمهید، چاپ پنجم، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
    40. ـــــــــــــــــــــ ، 1382 ش، تاریخ قرآن، چاپ پنجم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانى دانشگاه­ها (سمت).
    41. ـــــــــــــــــــــ، 1426 ق، تلخیص التمهید، چاپ پنجم، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
    42. مفید، محمدبن محمدبن النعمان، 1413 (الف)، اَوائل المقالات، قم: انتشارات کنگره جهانى شیخ مفید.
    43. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، 1413 (ب)، المسائل السرویة، قم: انتشارات کنگره جهانى شیخ مفید.
    44. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، 1413 (ج)، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، قم: کنگره شیخ مفید.
    45. موسوی، سید صادق، 1426 ق، تمام نهج‌البلاغه، بیروت: دار الاسلامیة.

    مقالات

    1. شاکر، محمد کاظم، 1388 ش، «تأویل قرآن و رابطه زبان شناختی آن با تنزیل قرآن»، فصلنامه معرفت، شماره 24.
    2. صادقی، مصطفی، 1395 ش، «نگاهی به کتاب احتجاج»، مجله سخن تاریخ، سال دهم، شماره 24، پاییز و زمستان 1395، صفحات 131-151.
    3. فرجادی، محمد، 1383 ش، «معنی شناسی تأویل در روایات»، فصلنامه پژوهش­های قرآنی، شماره 37، دوره 10.