فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

اولین مخلوق عالم ماده و آیات مبدأ خلقت با محوریت قرآن و خطبه اول نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
هدف پژوهش حاضر، بررسی اولین ماده و مخلوق در جهان مادی و مبدأ خلقت در قرآن کریم و خطبه اول نهج البلاغه به روش تحلیلی و توصیفی است. در این پژوهش، به این مسئله پرداخته می‌شود که آفرینش همه چیز در ابتدا واحد و یکپارچه بوده و سپس به تدریج از هم جدا شده است. اولین عنصر و نیروهای دخیل در آفرینش آسمان‌ها و زمین به طور نامحسوس در قرآن اشاره شده است. امام علی (علیه‌السلام) نیز در خطبه اول نهج البلاغه، به زیبایی این عنصر و نیروهای محرکه آن را شرح داده‌اند. این عنصر، که همان «ماء» (آب) است، به وسیله این نیروها به‌وجود آمده و توسعه یافته تا نظام کنونی جهان شکل گیرد. علاوه بر آب، عناصر دیگری مانند گاز یا دود (که در قرآن به «دخان» اشاره شده است) و زَبَد (کف) نیز در فرآیند آفرینش به کار رفته‌اند. به‌طور خاص، آسمان‌ها از «دخان» و زمین از «زَبَد» به وجود آمده‌اند. خداوند همچنین از همین «ماء»، اجرام آسمانی و موجودات مادون عرش و تحت عرش را خلق کرده است. این پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و بررسی اشارات قرآن و کلام امام علی (علیه‌السلام) در خطبه اول، به تحلیل کیفیت آفرینش این عناصر پرداخته است.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    .قرآن

    .نهج‌البلاغه

    1. آلوسی، محمد ابن عبدالله، 1415 ق، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    2. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، 1419ق، تفسیر القرآن العظیم المعروف به تفسیر ابن کثیر، چاپ اول، بیروت : دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
    3. ابن‏عاشور، محمدطاهر، 1420 ق، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، چاپ اول، بیروت: موسسه التاریخ العربی.
    4. ابن منظور، محمد بن مکرم، 1414ق، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دارصادر.
    5. ابن فارس ابن زکریا، احمد، بی­تا، معجم مقاییس اللغه، محقق: شهاب الدین ابو عمرو، چاپ اول، بیروت: دارالفکر.
    6. ابن میثم، میثم ابن علی، 1375ش، شرح نهج‌البلاغه ابن میثم، چاپ اول، مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی.
    7. ابوالفتوح رازى، 1408 ق‏، حسین بن على‏، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن‏، آستان قدس رضوى، ‏چاپ اول، مشهد:بنیاد پژوهش­هاى اسلامى.
    8. انصاری، محمد علی، 1395ش، فروغ حکمت، شرح نهج‌البلاغه، چاپ اول، مشهد: انتشارات آستان قدس.
    9. اشکوری، محمد بن علی،1373ش، تفسیر شریف لاهیجی، چاپ اول، تهران: دفتر نشر داد.
    10. بحرانى، هاشم بن سلیمان‏، 1415 ق‏، البرهان فی تفسیر القرآن‏، چاپ اول، موسسة البعثة، قم: قسم الدراسات الإسلامیة.
    11. بیضاوى، 1418 ق، ‏عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل( تفسیر البیضاوى)، چاپ اول، بیروت :دار إحیاء التراث العربی.
    12. ثعلبى، احمد بن محمد، 1422 ق‏، الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی‏، چاپ اول، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    13. جعفری، محمدتقی،1376ش، شرح نهج‌البلاغه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    14. جوهری، اسماعیل ابن حماد، 1407ق، الصحاح، محقق: حمد عبد الغفور العطار،چاپ چهارم، بیروت: دارالعلم للملایین.
    15. حقى برسوى، اسماعیل بن مصطفى‏، تفسیر روح البیان‏، چاپ اول، بیروت:دار الفکر.
    16. حویزى، عبدعلى بن جمعه‏، 1415 ق‏، تفسیر نور الثقلین‏، چاپ چهارم، قم: اسماعیلیان‏.
    17. دین پرور، سید جمال الدین،1391ش، موسوعه الاحادیث العلویه، چاپ اول، تهران:‏بنیاد نهج‌البلاغه.
    18. دعاس، حمیدان، قاسم، 1425ق، اعراب القرآن الکریم، چاپ اول، دمشق: دارالمنیر و دارالفارابی.
    19. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، 1412 ق‏، مفردات ألفاظ القرآن‏، چاپ اول، بیروت: دار الشامیة.
    20. زمخشرى، محمود بن عمر، 1407 ق‏، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل‏، چاپ سوم، بیروت:دار الکتاب العربی.
    21. سیوطی، جلال الدین، 1404ق، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
    22. صافی، محمود بن عبد الرحیم،1418ق، الجدول فی اعراب القرآن، چاپ چهارم، بیروت:دار الرشید.
    23. صدوق، محمد ابن علی، معانی الاخبار، 1361ش، چاپ اول، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    24. طباطبایى، محمدحسین‏، 1390 ق‏، المیزان فی تفسیر القرآن‏، چاپ دوم، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    25. طبرسى، فضل بن حسن‏،1372 ش مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏، چاپ سوم، تهران: ناصر­خسرو،
    26. طبری، محمد ابن جریر، 1415ق، جامع البیان، بیروت:دارالفکر
    27. طریحى، فخرالدین بن محمد، 1375 ش‏، مجمع البحرین‏، چاپ سوم، تهران :مرتضوى.
    28. طنطاوى، محمد سید، 1997 م‏، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم‏، چاپ اول، قاهره :نهضة مصر.
    29. طوسى، محمد بن حسن‏، التبیان فی تفسیر القرآن‏،مترجم:عاملى، احمد حبیب‏، چاپ اول، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    30. عسکری، ابوهلال، 1412ق، معجم الفروق اللغویه، چاپ اول، انتشارات اسلامی وابسته به حوزه علمیه قم.
    31. فخر رازى، محمد بن عمر، 1420 ق‏، التفسیر الکبیر( مفاتیح الغیب)، چاپ سوم، بیروت: دار إحیاء التراث.
    32. فراهیدی، خلیل بن احمد، 1410ق، العین، چاپ دوم، قم:هجرت.
    33. فیض کاشانى، محمد بن‌شاه مرتضى‏، 1415 ق‏، تفسیر الصافی‏، مقدمه و مصحح: حسین اعلمى، چاپ دوم ‏، تهران :مکتبة الصدر.
    34. فیومی، احمد بن محمد، 1414ق، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، چاپ دوم،قم: دارالهجره.
    35. قرشى بنابى، على‏اکبر، 1375 ش‏، تفسیر احسن الحدیث‏، چاپ دوم، تهران‏: بنیاد بعثت،
    36. قرشى بنابى، على‏اکبر، 1371 ش‏، قاموس قرآن‏، چاپ ششم، تهران‏: دار الکتب الإسلامیة.
    37. قرطبی، محمد ابن احمد، 1364ش، الجامع الاحکام القرآن، چاپ اول، تهران: ناصر خسرو.
    38. قطب، سید ابراهیم، 1408ق، فی ظلال القرآن، چاپ 15، بیروت:دارالشرق.
    39. قمى، على بن ابراهیم‏، 1363 ش‏، تفسیر القمی‏، مترجم: طیب موسوى جزایرى، چاپ سوم، قم: دار الکتاب.
    40. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، 1368 ش، ‏تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب‏، مترجم:حسین درگاهى، چاپ اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. سازمان چاپ و انتشارات.
    41. کاشانى، فتح‏الله بن شکرالله‏، 13 ش‏، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین‏، چاپ اول، تهران:کتابفروشى اسلامیه.
    42. کلینی، محمد ابن یعقوب، 1365ش، الکافی، چاپ چهارم، تهران: دارالکتاب الاسلامیه.
    43. مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى‏، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم السلام، مترجم: محمدباقر محمودى، - عبدالزهراء علوى، چاپ اول، بیروت:دار إحیاء التراث العربی.
    44. مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه‏، 1371 ش‏، چاپ دهم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
    45. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام، 1390ش، چاپ ششم، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
    46. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، 1368ش، چاپ اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    47. نحاس، ابسو جعفر احمد بن محمد، اعراب القرآن، 1421ق، چاپ اول، بیروت:دارالکتب العلمیه.