فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

موسیقی عبارات نهج البلاغه در فرآیند ترکیب و آرایش معطوف به واژگان و تأثیر آن بر معنابخشی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدرس حوزه و دانشگاه، پژوهشگر پژوهشکاه ادیان و مذاهب
2 گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
چکیده
یکی از رویکرد‌هایی که در سده‌های اخیر مورد توجه ویژه محققان قرار گرفته موسیقای قرآن است. نهج البلاغه بعد از قرآن از اوج فصاحت و بلاغت و جلوه های زیبا شناختی، از جمله موسیقی موثر در معنا برخوردار است. این مقاله به بررسی موسیقی عبارات نهج البلاغه در فرآیند ترکیب و آرایش معطوف به کلمات و تأثیر آن بر معنابخشی پرداخته است. مراد از موسیقی در این مقاله موسیقای بیرونی نهج البلاغه یعنی آهنگ و آوایی است که ره آورد همنشینی زیبای واژگان و برخاسته از غلبه حرف یا حروفی خاص با صامت ها و مصوت های خاص، همراه با ضمیمه شدن آرایه های ادبی و بدیعی می‌باشد. این مقاله که از تحقیقات بنیادی است، روش و منهج جمع‌آوری مطالب، استقرایی و کتابخانه‌ای و نیز روش پردازش داده‌ها تحلیلی می‌باشد. مهم‌ترین یافته‌های این تحقیق حکایت از آن دارد که موسیقای عبارات نهج البلاغه دارای تأثیرات و دلالت‌های معنایی متفاوتی از جمله: تحریک و تحریض ، ایجاد فضای تأثّر و عبرت آمیزی، شدت استقبال مردمی، سنگینی در گلو ماندن بیان حق با وجود شایستگی، تداعی هراس و رعب مستمر، نرمی دعوت و موعظه، آشکاری و وضوح، تقویت حس نفرت، شدت اضطراب و ناراحتی موجود در جامعه و دوری و جدایی می‌باشد.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    . نهج البلاغه، 1379ش، سید رضی، ترجمه: محمد دشتی، بوشهر: مؤسسه انتشاراتی موعود اسلام.

    1. ابن جنی، ابوالفتح عثمان، 1374ش، الخصائص، القاهره: مطبعة دارالکتب مصریه.
    2. ابن خلدون، عبدالرحمان ابن محمد، 1388ش، مقدمه ابن خلدون، ترجمه: محمد پروین گنابادی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    3. أنیس، إبراهیم، ١٩٧٣م، الأصوات اللغویة، مصر: دار المعارف.
    4. بلقاسم، دفة، 2009م، نماذج من الاعجاز الصوتی فی القرآن الکریم دراستة دلالیة، الجزایر: جامعة خیضر.
    5. بیاتی، حمید سنا، 2007م، التنغیم فی القرآن الکریم دراسة صوتیة، بغداد: مرکز احیاء التراث العلمی.
    6. تفتازانی، سعدالدین، (بی تا)، شرح مختصرالمعانی، قم: دارالحکمه.
    7. حمصی، هاشم عبدالرزاق،1410ق، قبس من الأعجاز، الطبعة الثانیه، سوریه ـ دمشق: دارالثقافة للجمیع.
    8. رابرت ا.هال،1350ش، زبان و زبان‌شناسی، دکتر محمد رضا باطنی، تهران: کورش کبیر.
    9. رافعی، مصطفی صادق، 1997م، اعجاز القرآن و البلاغة النبویة، الطبعة الاولی، القاهره: دار المنار، 1997.
    10. رزقه، احمد، 1993م، اسرار لحروف اصول اللغة العربیة، دمشق: دار الحصاد للنشر.
    11. زرین کوب، عبدالحسین، 1378ش، نقد ادبی، تهران: انتشارات کبیر.
    12. شمسیا، سیروس، 1374ش، کلیات سبک شناسی، تهران: انتشارات فردوس.
    13. صالح، صبحی، (بی تا)، دراسات فی فقه اللغة، الطبعة التاسعة، بی‌جا: نشر ادب الحوزة دارالعلم للملابین.
    14. صغیر، محمد حسین علی،1420ق، الصوت اللغوی فی القرآن، بیروت، لبنان : دارالمورخ العربی.
    15. عباس، احسان، 1998م، معانی الحروف و خصائصه، دمشق: منشور اتحاد الکتاب العرب.
    16. عبدالعال، محمد قطب،1410ق، من جمالیات التصویر فی القرآن الکریم، مکه المکرمه: رابطه العالم الاسلامی.
    17. عبداللهی، حسین(بی تا)، تاثیر موسیقی بر روان و اعصاب، اصفهان: انتشارات مطهر.
    18. عبد النور، جبور،1984م، المعجم الادبی، چاپ2، بیروت: دارالعلم للملایین.
    19. غریب، رز،1378ش، نقد بر مبنای زیبایی شناسی و تاثیر آن در نقد عربی، ترجمه: نجمه رجایی، مشهد: دانشگاه فردوسی.
    20. غرفی، حسن، 2001م، حرکیةالایقاع فی الشعر العربی المعاصر، بیروت: إفریقیا الشرق.
    21. فیومی، ابوالعباس(بی­تا)، المصباح المنیرفی غریب لشرح الکبیر، بیروت: المکتبه العلمیه.
    22. قطب، سید،1990م، النقد الأدبی اصوله و مناهجه، الطبعة السادسه، بیروت: دارالشروق.
    23. کرمانی، محمود بن حمزه،(بی تا)؛ اسرار تکرار فی القرآن، قاهره: دار الفضیله.
    24. مبارک، محمد، 1975م، فقه اللغه و خصائص العربیه، الطبعه السادسه، بیروت: دار الفکر.
    25. مصطفی، ابراهیم؛ احمد حسن‌الزیارت، محمدعلی نجار، حامد عبدالقادر، 1425ق، المعجم الوسیط، جمهوریه مصر العربیه: مجتمع اللغه العربیه.
    26. مکارم شیرازی، ناصر، 1375ش، پیام امام امیر­المؤمنینB، تهران – ایران: دار­الکتب­الإسلامیة.
    27. منتظری، حسینعلی،1383ش، درسهایی از نهج­البلاغه، تهران : سرایی.
    28. موسوی بلده، سید محسن، 1382ش، حلیة القرآن سطح 2 آموزش تجوید قرآن، تهران: احیاء کتاب.
    29. ولک، رنه،1370ش؛ چشم اندازی از هنر و ادبیات، ترجمه غلامحسین یوسفی و محمد تقی صدقیانی، تهران: انتشارات معین.
    30. هلال، ماهر مهدی،1980ش، جرس الالفاظ و دلالتها فی المبحث البلاغی و النقدی عند العرب، بغداد: دارالرشید للنشر و دارالحریه للطباعه.

    پایان نامه­ها و مقالات

    1. ابن ادریس، عمر خلیفه، 1997م، البنیة الایقاعیه فی شعر البختری« دراسة نقدیة تحلیلیة»، رسالة الدکتوراه، مصر: جامعة الاسکندریة.
    2. خالقیان، ام البنین، 1385ش، بررسی جلوه­های ادبی و موسیقایی جزء سی ام قرآن در 4 ترجمه فارسی خرمشاهی، فولادوند، گرمارودی، نخستین ترجمه گروهی قرآن کریم زیر نظر محمّدعلی رضایی اصفهانی، استاد راهنما: دکتر بتول مشکین فام، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه الزهرا(س).
    3. صالح، رفیق احمد معین، 2003م، دراسة اسلوبیة فی سورة مریم، رسالة الماجیستر، جامعة النحاح الوطنیه، نابلس.
    4. طالبی قره قشلاقی، جمال؛ شاملی، نصرالله، 1432ق، الایقاع فی خطب نهج­البلاغه، مجلةالعلوم الانسانیةالدولیة دانشگاه تربیت مدرس، شماره 18(3)، صص81-99.
    5. عزیزی، علی؛ حسن آرایش، 1397ش، هارمونی و تناسب واجها در دو خطبه مونقه و بی­نقطه امام علی علیه السلام، نشریه مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، پاییز 1397، شماره 16، صص1 - 8.
    6. کتانه، فتحی احمد، 1999م، دراسة الاسلوبیة فی شعر ابی الفراس الهمدانی، رسالة الماحیستر، جامعة النجاح الوطنیه، الفلسطین
    7. مشکین فام، بتول؛ ام البنین خالقیان، 1386ش، موسیقی الفاظ قرآن و اثر آن بر معنابخشی واژگان، نشریه تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال چهارم، شماره اول،صص27-53.
    8. نظری، راضیه، 1400ش، تحلیل مؤلفه­های معنایی واژگان حوزه طبیعت در نهج­البلاغه با تکیه بر نظریه نشانداری، نشریه آموزش زبان، ادبیات و زبان شناسی، شهریور 1400، شماره 8، صص223-204.