فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

بازخوانی تحلیلی ساختار و کارکرد نظام سیاسی اسلام با تاکید بر خطبه 164 نهج البلاغه (براساس نظریه نظام‌های اجتماعی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترا دانشگاه قرآن و حدیث قم
2 استاد دانشگاه باقرالعلوم قم
3 استادیار دانشگاه فردوسی مشهد
چکیده
همه نظام‌های سیاسی از دو بخش ساختاری و کارکردی تشکیل شده‌اند. به طور کلی هشت محور را می‌توان ذیل این دو بخش تعریف نمود. در بخش ساختاری «ضرورت‌ها و اهداف، عناصر نظام سیاسی، مرزهای سیاسی و شبکه قدرت» و در بخش کارکردی «مرکز تصمیم گیری، قلمرو اختیارات، جریان یا فرآیند قدرت و بازخوردها» جای می‌گیرند. خطبه 164 نهج‌البلاغه که در یکی از بحرانی‌ترین شرایط سیاسی حکومت عثمان توسط امیرالمؤمنین علی (ع) ایراد شده است، همه هشت محور یادشده را رد برگرفته است و می‌تواند نمونه‌ای از دیدگاه اسلام درباره ساختار و کارکرد یک نظام سیاسی مطلوب را ارائه دهد. در جستار حاضر به شیوه توصیفی-تحلیلی ساختار و کارکرد نظام سیاسی اسلام با تاکید بر خطبه 164 نهج البلاغه مورد بازخوانی قرار گرفته است. در پایان این نتیجه به دست آمده است که خطبه یادشده، نظریه محورهای هشت گانه نظام سیاسی در دو بخش ساختاری و کارکردی را تأیید می‌نماید. البته این محورها گاه به تفصیل و گاه به اشاره در خطبه 164 مورد تاکید امام علی (ع) قرار گرفته‌اند.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    . قرآن کریم ،1415 ق، ترجمه: محمد مهدی فولادوند،  تهران: دارالقران الکریم

    . نهج‌البلاغه،1387 ش، سید رضی، چ 4، قم: انتشارات مسجد مقدس جمکران

    1. ابن ابی الحدید، عز الدین ابوحامد، 1337 ق، شرح نهج‌البلاغه، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
    2. ابن اثیر، عزالدین، 1409 ق، الکامل فی التاریخ، ج 2، بیروت: دار صادر.
    3. ابن سعد، محمد، 1410 ق، طبقات کبری، ج 5، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    4. ابن عبدالبر، یوسف، 1412 ق، الاستیعاب، ج 3، بیروت: دارالجیل.
    5. ابن منظور، محمد بن مکرم، 1404 ق، لسان العرب، ج 24، بیروت: دار صادر.
    6. آشتیانی، محمد، 1384 ش، ساختار و کارکرد حکومت از دیدگاه نهج‌البلاغه، چاپ اول، قم: زهیر.
    7. بلاذری، احمد بن یحیی، 1417 ق، انساب الاشراف، ج 5، بیروت: دارالفکر.
    8. بیهقی، محمد بن حسین، 1394 ش، تاریخ بیهقی، ج 2، تهران: مهتاب.
    9. توکلی، عبدالله 1383 ش، اصول و مبانی مدیریت، قم: زمزم هدایت
    10. جعفری، محمدتقی، 1376ش، شرح و تفسیر نهج‌البلاغه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی
    11. جهان بزرگی، احمد، 1381 ش، آزادی سیاسی، تهران: موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
    12. دینوری، ابن قتیبه، 1410 ق، الامامه و السیاسه، ج 2، بیروت: دارالریاض.
    13. رنی، آستین، 1374ش، حکومت: آشنایی با علم سیاست، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
    14. طبری، محمد بن جریر، 1387 ق، تاریخ طبری، ج 3، بیروت: بی جا.
    15. عسقلانی، ابن حجر، 1415 ق، الاصابه فی تمییزالصحابه، ج 6، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    16. فیرحی، داوود، 1391 ش، نظام سیاسی و دولت در اسلام، چاپ 1، قم: بوستان کتاب.
    17. لک زایی، نجف، 1394 ش، اندیشه سیاسی امام خمینی+، چاپ 1، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    18. محمدی مقدم، قربانعلی، 1375 ش، شرح نهج‌البلاغه، مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی
    19. مصباح یزدی، محمد تقی، 1378 ش، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
    20. مطهری، مرتضی، 1364 ش، امامت و رهبری، تهران: صدرا
    21. مطهری، مرتضی، 1365 ش، اسلام و مقتضیات زمان، ج 1، تهران: صدرا.
    22. مکارم شیرازی، ناصر، 1387ش، پیام امام امیرالمؤمنین B، ج 3 و 6، قم: دارالکتب الاسلامیه

    مقالات

    1. محمدی، عبدالعلی 1387 ش، نقد پذیری حکومت و انتقادورزی جامعه در نگرش دینی، فصلنامه علوم سیاسی، شماره 42، صص 143-172
    2. ملکشاهی، زهرا؛ کریمی، بیرانوند؛ مسعود، اجیه، محمدتقی 1393 ش، بازکاوی سیاست علوی، روایتی نظام مند از آراء سیاسی امام‌علیB، پژوهشنامه حکمت اهل بیتE، شماره 2، صص 37-54.
    3. نبی لو، عظیم آلِ 1399 ش، شبکه قدرت در نظام سیاسی مردم سالار دینی در نهج‌البلاغه، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، شماره 50، صص 79-100.