پرسش اصلی مقاله این است که با تکیه بر دیدگاه علی ع پیرامون شورش یا انقلاب مردم برضد عثمان، پدیده مبارزه به شیوه "انقلاب" را چگونه میتوان ارزیابی نمود. مبارزه برای ستمزدایی یکی از اصول اسلامی است که در قرآن و روایات، با گستردگی، منعکس شده است. با این حال، در قران و روایات شیوه ستمستیزی مانند اصل مبارزه، مستقل، مورد توجه قرار گرفته است. هر چند مفهوم "امروزین" انقلاب در صدر اسلام هنوز پدید نیامده بود، جنبشی که در دوره خلیفه سوم اتفاق افتاد، میتوان آن را با توجه به معیارهای عمل انقلابی در جهان امروز، فراتر از یک شورش، مصداقی از انقلاب نامید که در نابهنگامی تاریخی بهوقوع پیوست. مطالعه دقیق سیره، بیانات و نامه های علی ع در نهج البلاغه حاکی از این است که امیر مومنان ع، همزمان، در مقابل خلیفه و تندروی مردم برضد خلیفه موضعی منفی داشتهاند. علی ع خلیفه را بهخاطر مجموعهای از ستمهاو مردم را به دلیل گذر از روشهای درست مبارزه، مورد انتقاد قرار دادهاند. مهمترین نتیجه پژوهش این است که علی ع از مبارزه با روش اصلاح (بکارگیری زبان نقد و نصیحت، همکاری انتقادی، امتناع از همکاری و... ) به عنوان شیوه صحیح مبارزه، دفاع کردهاند و آن را در عمل و نظر جایگزین تندروی انقلابی ساختهاند.
مجلسی، محمد باقر، 1403ق، بحار الانوار؛ تصحیح جمعی از محققان، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مفید، محمد بن محمد، الف1413ق، الجمل و النصره لسید العتره فی حرب البصره، تصحیح: علی میر شریفی، قم: کنگره شیخ مفید.
مفید، محمد بن محمد، ب1413ق، الامالی، تصحیح: حسین استاد ولی و علی اکبر غفاری، قم: کنگره شیخ مفید.
موسوی جزائری، سید علی محمد، 1395ش، نهجالبلاغه بر اساس نسخه بهج الصباغه، قم: دانشگاه مفید.
ورنریگر؛ پایدیا، 1376ش، ترجمه: محمد حسن لطفی، تهران: انتشارات خوارزمی.
وول، میشل، 1378ش، انقلاب فرانسه: نهضت اجتماعی و تغییر روحیات و طرز تفکر اجتماعی، ترجمه: محمد مظلوم خراسانی، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، موسسه چاپ و انتشارات، نسخه الکترونیک.
هاشمی خویی، میرزا حبیب الله،1400ق ، منهاج البراعه فی شرح نهجالبلاغه، ترجمه: حسن حسن زاده آملی و محمد باقر کمرهای، تصحیح: ابراهیم میانجی، تهران: مکتبه الاسلام.
-Arendt, Hannah; On Revolution (London/New York: Penguin Books, 1990) penguin.com
-Aristotle; politics, translated by Benjamin Jowett (N.P.: n.n, n.d.)
-Davarpanah, Hormoz; English for the Students of Political Science (I) (Tehran: SAMT, 10th I, 2008).