فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

سبک‌شناسی تطبیقی ساختار صرفی خطبه اول نهج‌البلاغه و خطبه‌های صدر اسلام با تأکید بر کارکرد و بسامد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته علوم و معارف نهج‌البلاغه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه میبد.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه میبد.
چکیده
یکی از ویژگی‌های خطبه‌های ایراد شده در صدر اسلام از جمله خطبه‌های نهج‌البلاغه، جنبه زبانی آنها به‌ویژه مؤلفه ساختار صرفی می‌باشد که باعث افزایش عمق معنایی و دقت بیانی خطبه‌ها شده‌است؛ چراکه انتخاب نوع و نحوه چینش کلمات، معانی دقیق‌تر و وسیع‌تری را تداعی می‌کند. پژوهش حاضر از سبک‌شناسی تطبیقی استفاده کرده به این دلیل که شناخت فلسفه چیدمان و گزینش کلمات یک متن، مستلزم نگاه سبک‌شناختی بوده و برجسته‌سازی سبک آن نیز مستلزم رویکرد تطبیقی سبک‌هاست؛ این پژوهش کوشیده ابعاد ساختار صرفی نهج‌البلاغه را از منظر ساختارگرایی و با تکیه بر روش تحلیلی- تطبیقی واکاوی کند. لذا خطبه اول نهج‌البلاغه به عنوان پیکره پژوهش حاضر انتخاب شده تا از طریق تطبیق و مقایسه ساختار صرفی حاکم بر آن با سایر خطبه‌های صدر اسلام، ابزارها و ساختارهای بیانی مورد استفاده در نهج‌البلاغه تبیین شود. یافته‌ها نشان می‌دهد بسامد ساختارهای زبانی همچون اوزان جمع صرفی، کاربرد مصادر باب‌ها، به‌کارگیری کلمات متجانس ناقص و هماهنگی کلمات و ساختار با معانی مراد از امتیازهای زبانی خطبه اول نهج‌البلاغه بر خطبه‌های سایر افراد بوده که می‌توان به تبیین میزان دقت امام علی علیه السلام در انتخاب ساختارهای صرفی برای سیال‌سازی متن و افزایش اثرگذاری سخن خویش و اقناع مخاطب پی برد.
کلیدواژه‌ها

  1. . منابع

    . قرآن کریم.

    . نهج‌البلاغه.

    1. ابن خلدون، عبد الرحمن، 1940م، المقدمه. مصر: المطبعه الأزهریه.
    2. اعلاوی، نزیه، 1999م، اللغه العربیة، دراسة نظریة وتطبیقیة، الاردن: دار الکندی.
    3. ایچیسون، جین، 1371ش، مبانی زبانشناسی، ترجمه: محمد فائض، تهران: انتشارات نگاه.
    4. باقری، مهری، 1374ش، مقدمات زبانشناسی، چاپ سوم، تبریز: دانشگاه تبریز.
    5. خرّمشاهی، بهاء الدین، 1390ش، ترجمه‌کاوی، تهران: انتشارات ناهید.
    6. الخولی، محمدعلی، 1991م، قواعد تحویلیة للغة العربیة، الریاض: دار المزین.
    7. شمیسا، سیروس، 1374ش، کلیات سبک‌شناسی، چاپ سوم، تهران: فردوس.
    8. شمیسا، سیروس، 1388ش، نقد ادبی، چاپ سوم، ویرایش دوم، تهران: میترا.
    9. صفوت، احمد زکی، 1352ق، جمهرة خطب العرب فی عصور العربیة الزاهرة، قاهرة: محمد­امین عمران.
    10. عبدالمطلب، محمد، 1994م، البلاغة والأسلوبیة، القاعرة: دار نوبار للطباعة.
    11. عیاشی، منذر، 2015م، الأسلوبیة وتحلیل الخطاب، دار نینوی للدراسات والنشر والتوزیع.
    12. فرشیدورد، خسرو، 1363ش، درباره ادبیات و نقد ادبی، تهران: امیر کبیر.
    13. قائمی‌نیا، علیرضا، 1399ش، معناشناسی 1، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    14. قطب، سید ابراهیم، 1390ش، اصول و شیوه‌های نقد ادبی، ترجمه: محمد باهنر، تهران: خانه کتاب.
    15. المسدی، عبدالسلام، 2006م، الاسلوبیه والاسلوب، الطبعة 5، بیروت: دار الکتاب الجدیدة المتحدة.
    16. نایدا، یوجین و تیبر، چارلز، 1393ش، نظریه و عمل در ترجمه، ترجمه: آناهیتا امیرشجاعی و زهرا داوریان، گرگان: انتشارات نوروزی.
    17. الهاشمی، احمد، 1388ش، ترجمه و شرح جواهر البلاغه، جلد دوم، چاپ نهم، ترجمه: حسن عرفان، قم: نشر بلاغت.
    18. مکارم شیرازی، ناصر، 1402:

    http://nahj.makarem.ir/interpretation/1

    مقالات

    1. بشارتی، فاطمه؛ عبداللهی، حسن؛ سیدی، سید حسین و آباد، مرضیه. 1397ش، بررسی سبک‌شناسی تطبیقی خطبه 27 و نامه 28 نهج‌البلاغه (مطالعه موردی لایه واژگانی)، پژوهشنامه علوی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 9 (2)، 53 – 7.
    2. تقیه، محمدحسن. 1396ش، نقش ساختارهای بلاغی در ترجمه (با تأکید بر زبان‌های عربی و فارسی)، مجله زیبایی‌شناسی ادبی، 14 (33)، 65- 79.
    3. جیگاره، مینا؛ نظربیگی، شرمین. 1396ش، برابرهای تأکیدی در دو زبان عربی و فارسی، مجله زبان و ادبیات عربی، 16، 59- 87.
    4. درودی، فریبرز. 1393ش، درآمدی بر انواع نقد و کارکردهای آن، فصلنامه نقد کتاب، 1 (3 و )4، 221- 234.
    5. رضایی، رضا. 1393ش، بلاغت اسلوب «تکرار» در مضامین طنز محمدمهدی جواهری و تحلیل معانی ثانویه، مجله زبان و ادبیات عربی (مجله ادبیات و علوم انسانی سابق)، 12، 101- 126.
    6. فرامرزی، زین العابدین. 1397ش، ژرف‌ساخت و تقدیر از دیدگاه چامسکی و نحو عربی، پژوهش‌های تطبیقی زبان و ادبیات مِلَل، 4 (12)، 27- 45.
    7. مسبوق، مهدی؛ فتحی‌مظفری، رسول. 1396ش، تبیین نقش و کارکرد ساخت‌واژه‌ها در ترجمه خطبه‌های نهج‌البلاغه، فصلنامه علمی- پژوهشی پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 16(54)، 33- 50.
    8. معصومی، محمدحسن؛ شریفی‌تشنیزی، فاطمه. 1396ش، تحلیل عناصر زیباشناسی و معناشناسی در سوره قارعه بر اساس روش ساختارگرایی، نشریه زیباشناسی ادبی، 8 (31)، 95- 115.
    9. مقیاسی، حسن؛ فراهانی، سمیرا. 1393ش، سبک‌شناسی لایه‌ای در خطبه 27 نهج‌البلاغه، فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه، 2 (7)، 40- 62.
    10. Chomsky, Noam. (1965). Aspects of the Theory of Syntax. Cambridge: M.I.T

    Yule, Gorge. (1996). the Study of Language. 2th edition. Cambridge: Cambridge University Press