فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

گونه شناسی و تحلیل تعارضات درون متنی مطرح شده در نهج‌البلاغه (مطالعه موردی امامت)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار دانشکده الهیات معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق علیه السلام.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه حضرت معصومه علیها السلام.
3 استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889-14665، تهران، ایران. (نویسنده مسئول)
چکیده
روش متفاوت گردآوری و ویژگی‌های نهج‌البلاغه، فرصتی مناسب در افرادی خاص برای مقابله با آن پدید آورد تا شبهاتی درباره این کتاب اظهار کرده و به زعم خود اعتبار آن ‌را خدشه‌دار کنند. در این میان و به ویژه در دوران اخیر، تعدادی از شبهات در  قالب سخنان ظاهرا متعارض حضرت علیه السلام در نهج‌البلاغه و به صورت درون متنی مطرح شده‌است. از محورهای اصلی تعارضات مطرح شده درباره نهج‌البلاغه، موضوع امامت علی علیه السلام است که از دیدگاه شبهه کنندگان گاهی اثبات و گاهی نفی شده‌است. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، ضمن تقریر دیدگاه‌های قائلان به تعارض، به تحلیل آنها پرداخته و خاستگاه تعارضات درون متنی نهج‌البلاغه را بر پایه محتوای این کتاب و بررسی سیاقی و صدوری آنها استنباط و بیان کرده‌است. خاستگاه‌های تعارضات در این موضوع بر پایه پژوهش حاضر عبارتند از: سوءفهم فضای سخنان حضرت، تقطیع سخنان، اشتباه گرفتن کلام دیگران با امام علیه السلام ، تقیه، تصحیف و جعل حدیث.
کلیدواژه‌ها

منابع 
1. آﻟﻮﺳﯽ،شهاب‌الدینﻣﺤﻤﻮد، 1415ق، روح‌اﻟﻤﻌﺎﻧﯽﻓﯽﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻘﺮآن‌اﻟﻌﻈﯿﻢ، ﺑﯿﺮوت: داراﻟﮑﺘﺐ‌اﻟﻌﻠﻤﯿﻪ.
2. ابن‌ابی‌الحدید،عزالدین‌ابوحامد، 1337ش، شرح‌نهج‌البلاغه، قم: کتابخانه ‌آیت‌الله‌مرعشی‌نجفی.
3. ابن‌عساکر، أبوالقاسم‌علی‌بن‌الحسن‌بن‌هبةالله، 1415ق، تاریخ‌دمشق، محقق: عمرو‌بن-غرامةالعمروی، بی‌جا: دارالفکرللطباعةوالنشروالتوزیع.
4. إلهی‌ظهیرپاکستانی، إحسان، بی‌تا، الشیعةوأهل‌البیت، لاهورپاکستان: إدارة ترجمان‌السنة.
5. امینی، عبدالحسین،بی‌تا، موسوعه الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، قم: موسسه دائره معارف الفقه الاسلامی.
6. بحرانى،سیدهاشم‌بن‌سلیمان،1374ش،‏ البرهان‌ فی‌ تفسیرالقرآن‏، مصحح: قسم‌الدراسات -الإسلامیة، مؤسسةالبعثة، قم‏: مؤسسه بعثه.
7. بحرانى، میثم بن على بن میثم، 1362ق، شرح‏ نهج‏البلاغه، چاپ: دوم، بى جا، دفتر نشر الکتاب. 
8. بَحْرَق،محمدبن‌عمربن‌مبارک‌الحمیری‌، 1386ق،الحسام المسلول‌على‌منتقصی‌أصحاب‌الرسول، محقق: حسنین‌محمدمخلوف، مصر: مطبعة المدنی.
9. بَحْشَل، ‌أسلم‌بن‌حبیب‌الرزّاز‌الواسطی، 1406ق، تاریخ‌واسط، تحقیق:کورکیس‌عواد، بیروت: عالم-الکتب.
10.  بلاذری، احمدبن‌یحیی 1394، انساب‌الاشراف، به کوشش محمدباقرمحمودی، بیروت. 
11. بغدادی،عبدالقاهر،1417ق، اصول‌الدین، بیروت:دارالفکر.
12. تفتازانی،سعدالدین، 1409ق، شرح المقاصد، تحقیق:عبدالرحمن‌عمیره، قم: منشورات‌الشریف-الرضی.
13. التمیمی‌النجدی عبدالوهاب بن سلیمان، أبوسلیمان عبدالله بن محمد، 1412ق، جواب أهل‌السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة والزیدیة، ،چاپ: سوم ریاض: دارالعاصمة.
14. الجمیعان،عبدالرحمان‌ بن‌ عبدالله، 1427ق، قراءه‌ راشیده‌ لکتیاب ‌نهج‌البلاغه، کویت: بیت‌التمویل‌ الکویتی.
15. حسینی میلانی، علی، 1385ش، تشیید المراجعات و تنفید المکابرات، قم: الحقایق.
16. الخضر، محمدسالم، 1428ق، ثم ‌أبصرت ‌الحقیقة، چاپ ‌دوم، بی‌جا: بی‌نا. 
17. سالوس،علی‌ بن ‌أحمد علی ، 1424ق، مع ‌الاثنى‌ عشریة فی‌ الأصول‌ و الفروع و ملحق بها السنة‌ بیان ‌الله‌ تعالى‌ على‌ لسان‌ الرسول صلی الله علیه و آله و سلم ، چاپ‌ هفتم، دارالفضیلة بالریاض، دار الثقافة بقطر، مصر: مکتبة دار القرآن.
18. سبحانی، جعفر،1424 ق، ﺣﻮار ﻣﻊ‌ اﻟﺸﻴﺦ‌ صالح ﺑﻦ‌ ﻋﺒﺪاﷲ اﻟﺪروﻳﺶ ﺣﻮل‌ تأملات ‌فی ‌نهج‌البلاغه، چاپ: ‌دوم، قم: مؤسسه ‌امام‌ صادق علیه السلام.
19. سُّلَمی محمد بن صامل و همکاران ، 1431ق، صَحِیحُ الأثَر وجَمَیلُ العبر من سیرة خیر البشر  صلی الله علیه و آله و سلم . جدة: مکتبة روائع المملکة.
20. سیستانی،علی ، 1414ق، الرافدفی‌علم‌الاصول، قم: مکتب ‌السید ‌السیستانی.
21. شوشتری، محمد تقی، 1376ش، بهج الصباغه فی شرح نهج‌البلاغه، تهران: امیرکبیر.
22. شهید اول،محمد بن جمال الدین ، 1272ش، الذکری، چاپ سنگی.
23. شیبانی أبوعبدالله أحمد بن محمد بن حنبل، مسند الإمام أحمد بن حنبل،1421ق، محقق: شعیب الأرنؤوط-عادل مرشد ودیگران، إشراف: عبد الله بن عبد المحسن الترکی، مؤسسة الرسالة.
24. اﻟﺼﺎدق، محمد ،بی‌تا، ﺗﺄﻣﻼت ﻓﻲ ﻛﺘﺎب‌ نهج‌اﻟﺒﻼﻏﻪ، ﻣﻘﺪﻣﻪ:ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ دروﻳﺶ، ﻗﺎﻫﺮه: داراﻟﺴﻼمه.
25. صدر، محمدباقر، 1410ق، دروس‌ فی‌علم ‌الاصول، بیروت: دار التعارف ‌للمطبوعات.
26. الصَّلاَّبی عَلی محمد محمد، 1425 ق، أسمى المطالب فی سیرة أمیرالمؤمنین علی بن أبی ‌طالب رضی‌الله‌عنه، مکتبة الصحابة، إمارات: الشارقة.
27. طوسی، محمد بن‌ حسن ، 1417ق، الفهرست، تحقیق: جواد قیومی، قم: مؤسسه ‌النشر الاسلامی.
28. عاملی، حسین ‌بن‌ عبدالصمد ،بی‌تا، وصول ‌الاخیار الی‌ اصول ‌الاخبار، تحقیق:عبد اللطیف ‌الکوه کمری، قم: مجمع ‌الذخائر الاسلامیه.
29. عاملى ‌نباطى،على ‌بن ‌محمد ، 1384 ق، ‏الصراط‌ المستقیم‌ إلى ‌مستحقی‌ التقدیم‏، مصحح: رمضان، میخائیل، نجف:‏ المکتبة الحیدریة.
30. عسقلانی ‌أبوالفضل‌ أحمد بن ‌علی‌ بن ‌محمد بن ‌أحمد بن‌ حجر ،1419ق، المطَالبُ ‌العَالیةُ بِزَوَائِدِ المسَانید الثّمَانِیةِ، دار العاصمة للنشر و التوزیع-دارالغیث ‌للنشر و التوزیع.
31. مبارکفورى، أبوالعلا محمد عبدالرحمن ‌بن ‌عبدالرحیم ، 1410ق، تحفة الأحوذی‌ بشرح‌ جامع‌ الترمذی، بیروت: دارالکتب‌العلمیة.
32. محمود محمد، خلیل ،1413ق، المسند الجامع، بیروت: دارالجیل للطباعة والنشر والتوزیع، کویت، شرکة المتحدة لتوزیع الصحف والمطبوعات.
33. مظفر، محمدرضا،1370ش، اصول‌ الفقه، چاپ چهارم، قم: مرکزانتشارات‌ دفترتبلیغات‌ اسلامی‌ حوزه‌ علمیه.
34. ﻣﻐﻨﻴﻪ، ﻣﺤﻤﺪﺟﻮاد ،1358ش، ﻓﻲ ﻇﻼل‌ نهج‌البلاغه، ﺑﻴﺮوت: دار العلم ‌للملایین.
35. مقریزی، تقی‌ الدین أحمد بن علی بن عبدالقادر،1420ق، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، محقق: محمد عبد الحمید النمیسی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
36. مکارم ‌شیرازى، ناصر، 1375ش، پیام‌ امام‌ شرح‌ تازه ‌و جامعی‌ بر ‌نهج‌البلاغه، تهران: دارالکتب -الاسلامیه.
37. المنصورفوری محمد سلیمان ،بی‌تا، رحمة للعالمین، ترجمه: د. سمیر عبد الحمید إبراهیم، ریاض: دار السلام.
38. الموسوی، موسى ، 1408ق، الشیعة و التصحیح، بی‌جا، بی‌نا.
39. لالکائی، أبوالقاسم هبة الله‌ بن ‌الحسن 1423ق، شرح أصول اعتقاد أهل ‌السنة و الجماعة، چاپ هشتم، تحقیق: أحمد ‌بن ‌سعد ‌بن ‌حمدان‌ الغامدی، دارسعودیة: طیبة. 
40. المحمدی، أبوذر عبدالقادر بن مصطفى بن عبدالرزاق ،بی‌تا، حدیث رزیة یوم الخمیس فی الصحیحین، بی جا.
41. نمیری، عمر بن شبه، ، 1415ق، تاریخ ‌المدینه، بیروت: دار الفکر.
42. هاشمی‌ خویی، حبیب ‌الله  ، 1358ش، منهاج‌ البراعه فی شرح نهج‌البلاغه، تهران: مکتبه -الاسلامیه.
پایان نامه و مقالات
43. حسین پور اصل، اعظم، جعفری، سید محمدمهدی، ،زمستان 1399ش، بررسی تحلیلی-انتقادی انتساب حکمت 467 نهج‌البلاغه با تأکید بر عبارت ،ضرب‌الدین بجرانه، فصلنامه-پژوهشنامه نهج‌البلاغه، دوره 8، شماره 32، صفحه 21-39.
44. -----، کریمی بنادکوکی، محمود، امین ناجی، محمدهادی، ،پاییز و زمستان 1399ش، بیعت امام علی علیه السلام با خلیفه اول در ترازوی نقد (مطالعه موردی خطبه 37 نهج‌البلاغه)، مطالعات فهم حدیث، دوره 7، شماره 1، صفحه 159-183.
45. عشریه، رحمان ، 1396ش، اﻋﺘﺒﺎر سنجی اﺻﺎﻟﺖ ﺧﻄﺒﺔ219 نهج‌ اﻟﺒﻼﻏﻪ ﺑﺎ ﺑﺮرسی ﭼﺎﻟﺶﻫﺎ و دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎی ﺣﺪیثی و ﺗﺎریخی ﺧﻄﺒﻪ، همکاران: ﻣﻬﺮان ﺧﺎﻛﺴﺎر ﻛﻨﺪر وﻣﺤﻤﺪ ﻧﻘﻴﺐ، پژوهشنامه -علوی‌ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺎه ‌ﻋﻠﻮم‌اﻧﺴﺎنی و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت‌ ﻓﺮهنگی، ﺷﻤﺎره ‌دوم، ﺳﺎل  ﻫﺸﺘﻢ.
46. القفاری، ناصر بن ‌عبدالله ‌بن ‌علی ،‌ 1414ق، أصول ‌مذهب‌ الشیعة‌ الإمامیة‌ الإثنی ‌عشریة،  رساله دکتری دانشگاه الإمام ‌محمد بن سعود الإسلامیة.