فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

بازیابی و تحلیل فضیلت‌‌های معرفتی از منظر نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای دانشگاه قرآن و حدیث قم.
2 دانشیار گروه کلام اسلامی دانشگاه قرآن و حدیث قم.(نویسنده مسئول)
3 استاد گروه نهج‌البلاغه دانشگاه قرآن و حدیث قم.
چکیده
پاره‌ای از فضیلت‌های انسانی را که مزیت‌هایی برای قوای شناختی تلقی می‌گردند و به مثابه ویژگی‌هایی مثبت و موثر در معرفت‌اند، فضایل شناختی می‌نامند. فهم نقش فضایل و رذایل قوای معرفتی آدمیان در شکل‌گیری باور، کمک می‌کند تا به بازشناسی ویژگی‌های قوای معرفتی و تجدید نظر در شبکه باورها اقدام شود، لذا مورد توجه دانش معرفت‌شناسی و اخلاق است. این پژوهش با استناد به نهج‌البلاغه تلاش کرد با روش تحلیل کیفی محتوا به بررسی فضایل ضروری برای قوای شناختی یعنی؛ حس، قلب، حافظه و عقل بپردازد. یافته‌ها نشان داد گوش سپردن و نظر کردن در حوزه حواس ظاهری یک فضیلت است که با شنیدن و یا به چشم خوردن متفاوت است، چنانکه وجدان بیدار و یقظه برای قلب یک مزیت معرفتی ایجاد می‌کند؛ حضور ذهن، و قدرت ضبط قوی از فضایل حافظه و تدبّر، هوش، و تجربه اندوزی از فضایل مربوط به تعقل و استدلال‌ورزی‌اند. نظام معرفتی نهج‌البلاغه، به عوامل موثر بر شناخت که در دسترس معرفتی فاعل شناسا نیست؛ یعنی برون‌گرایی معرفتی قائل است و نقش فضایل در ایجاد باور تاکید کرده و اعتبار و ارزش شناخت را به داشتن قراین و دلایل کافی منحصر نمی‌کند، بلکه فضایل فاعل شناسا را نیز موجب ساخت باورهای صحیح و معرفت‌های معتبر معرفی می‌کند که در صدر آنها بصیرت و حکمت است.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    . القرآن الکریم

    . نهج‌البلاغه، سید رضی رحمه الله، محمد بن الحسین، بی تا، تصحیح:صبحی صالح، قم: دار الهجره.

    . نهج‌البلاغه، ترجمه:محمد دشتی، 1381، چاپ پنجم، قم:مشهور.

    1. إبن أبی الحدید معتزلی، عبدالحمید، بی تا، شرح نهج‌البلاغه، چاپ نهم، قم: مکتبه آیه الله المرعشی النجفی.
    2. إبن أحمد فراهیدی، خلیل، 1410ق، العین، چاپ چهارم، بیروت: مؤسسه الاعلمی.
    3. إبن جریر طبری، محمد، 1356ش، تفسیر طبری، تهران: توس.
    4. إبن حسن طبرسی، فضل، 1390ش، تفسیر مجمع البیان، چاپ ششم، قم: بیان جوان.
    5. إبن حسن طوسی، محمد، بی تا، التبیان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    6. إبن حمّاد جوهری، إسماعیل، 1410ق، الصحاح، بیروت: دار العلم للملایین.
    7. إبن فارس، احمد، 1404ق، مقاییس اللغه، چاپ چهارم، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
    8. إبن منظور، محمد، بی تا، لسان العرب، بیروت: دارالفکر.
    9. إبن میثم بحرانی، میثم، 1393ش، مصباح السالکین، بی‏جا: آل الرسول لاحیاء التراث.
    10. امام وردی، داود ؛ نیستانی، محمد رضا، 1392ش، تفکر انتقادی، اصفهان: دانشگاه اصفهان.
    11. پویمن، لوییس، 1396ش، معرفت‌شناسی، ترجمه: رضا محمد زاده، چاپ هشتم، تهران: دانشگاه امام صادق علیه السلام.
    12. تمیمی واحدی، عبدالواحد، 1379ش، غررالحکم، ترجمه: محمد انصاری، تهران: امام عصرعج الله تعالی فرجه الشریف.
    13. جعفری، محمد تقی، 1375ش، ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    14. جوادپور، غلامحسین، 1396ش، سرشت اخلاقی معرفت، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و بنیاد پژوهش‌های آستان قدس.
    15. خمینی رحمه الله، سید روح الله، 1391ش، جهاد اکبر یا مبارزه با نفس، بی‌جا: موسسه تنظیم و نشر آثار امام.
    16. راغب اصفهانی، حسین، 1412ق، مفردات قرآن، بیروت: دار الشامیه.
    17. طباطبایی، سید محمد حسین، بی تا، تفسیر المیزان، چاپ هفتم، بیروت: مؤسسه الاعلمی.
    18. طیّب، سید عبدالحسین، 1378ش، تفسیر اطیب البیان، چاپ سوم، تهران: اسلام.
    19. عقّاد، عباس محمود، 1393ش، عبقریه الإمام، قم: تبیان.
    20. فیومی، احمد، 1414ق، مصباح المنیر، قم: دار الهجره.
    21. مجتهد خراسانی، محمود، 1382ش، رهبر خرد، بی‏جا: عصمت.
    22. مجلسی، محمد باقر، بی تا، بحارالانوار، چاپ پنجم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    23. محاسبی، الحارث بن الاسد، 1971م، العقل و فهم القرآن، بیروت: دارالفکر
    24. مصباح یزدی، محمد تقی، 1381ش، فلسفه اخلاق، چاپ چهارم، تهران: بین الملل.
    25. مصطفوی، حسن، 1386ش، التحقیق فی کلمات القرآن، چاپ ششم، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
    26. مطهری، مرتضی، 1388ش، فلسفه اخلاق، چاپ یازدهم، قم: صدرا.
    27. مهدوی دامغانی، محمود، 1379ش، جلوه‌های تاریخ در شرح نهج‌البلاغه إبن أبی الحدید، تهران: نی.
    28. ه‍اش‍م‍ی‌ خ‍وئ‍ی‌، ح‍ب‍ی‍ب ‌ال‍ل‍ه‌، 1392ش، منهاج البراعه، چاپ ششم، بی‌جا: انوار الهدی.