1
استادیار زبان و ادبیات فارسی موسسه آموزش عالی دار الحکمه قم.
2
استادیار گروه زبان و ادبیات، دانشگاه جامع علوم انتظامی امین، تهران، ایران.
3
استادیار گروه زبان و ادبیات، دانشگاه جامع علوم انتظامی امین،( تهران، ایران).
چکیده
نوشتار حاضر، جستاری است برای پاسخگویی به این پرسش که استعاره مفهومی چه کارکردی در تبیین مفاهیم انتزاعی دین دارد؟ یکی از راههای دریافت این موضوع، تکیه بر شاخصههای فلسفی شناخت و تحلیل توانش استعاری ذهن است. در این دیدگاه استعاره، امری ذهنی است که به وسیله زبان، عینی و ملموس میشود؛ از این رو، به آن استعاره مفهومی میگویند. با تحلیل پیکره استعارههای مفهومی، میتوان به سازوکار شناخت و راهبرد ذهن پی برد. زبانشناسان علوم شناختی با پیروی از این فلسفه، استعاره را گاه، دارای مبنا و اساس فرهنگی، و گاه دارای بنیان تجربی و فیزیکی میدانند. آنها برخلاف ساختارگراها و صورتگرایان، که استعاره را وجه عارضی و ادبیّت زبان میپنداشتند، استعاره را طرحوارهای ذهنی و شناختی میدانند. باور نگارندگان پژوهش حاضر آن است که معنی سازی در خطبه اشباح نهجالبلاغه، متکی بر استعاره مفهومی بوده و در دو وجه انجام گرفته است؛ از همین رو، سعی دارند به شیوه توصیفی ـ تحلیلی، اشکال بیان استعارههای مفهومی دین را با تکیه بر نودویکمین خطبه نهج البلاغه، «اشباح»، شناسایی و سبک شناختی آن را مطالعه کنند. برآیند تحلیل پژوهش حاضر آن است که استعاره مفهومی و فرایندهای شناختی مربوط به آن؛ بسط و تفصیل، تخصیص، متعارفسازی، کانونیسازی، کالبدسازی تجربی و تلفیق با استعاره بلاغی از جمله شگردهای سبکی امام علی علیه السلام در سازماندهی و درک مفاهیم انتزاعی بوده است.
هایزنبرگ، ورنر، 1397ش، جزء و کل، ترجمه: حسین معصومی همدانی، چاپ دهم، تهران: نشر دانشگاهی.
واینریش، هارالد، 1386ش، استعاره، زبانشناسی و ادبیات، تاریخچه چند اصطلاح، گردآوری و ترجمه: کورش صفوی، تهران: هرمس.
پایان نامهها و مقالات
ارسطا، محمد جواد، 1381ش، پلورالیسم دینی و قرآن، قبسات، شماره23، ص200-220.
حبیبی، فاطمه، 1397ش، بررسی استعارههای مفهومی زبان در قرآن کریم با رویکرد شناختی، رساله دکتری، دانشکده الهیات، تهران: دانشگاه الزهرا.
حسینی، سیده مطهره و عبدالهادی فقهی زاده، 1396ش، اثرپذیری حکمتهای نهج البلاغه از قرآن کریم در انعکاس انواع استعارههای هستیشناختی، دوفصلنامه پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، شماره11، ص 11-28.
شریعتی نیاسر، حامد و منصور پهلوان، 1400ش، آسیبشناسی ترجمههای نهج البلاغه، فصلنامه علمی تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی(دهخدا)، دوره3، شماره 49، ص407-439.
صابرینیا، زهرا؛ نرگس محمدی بدر، فاطمه کوپا و فرهاد درودگریان، 1400ش، خوانش تأملی «پیر چنگی» در زمان و حکایت پل ریکور، دوفصلنامه علمی پژوهشهای بین رشتهای ادبی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 3(5)، ص 75-99.
علیپور، زهرا، 1401ش، بررسی طرحوارههای (حرکتی، قدرتی و حجمی) سیر و سلوک در حدیقه سنایی و تمهیدات عین القضات همدانی، رساله دکتری، دانشکده ادبیات، مشهد: دانشگاه فردوسی.
قادری، سلیمان، 1392ش، استعاره، بدن و فرهنگ: مفهوم پردازی دل، جگر و چشم در بوستان سعدی، نقد ادبی، 6(23)، ص 105-123.
مرتضایی، سید امیرحسین و محمود فتوحی رودمعجنی، 1399ش، سبکشناسی شناختی و امتناعِ کشف فردیت هنری: پسانوگرایان هم با استعارههای قراردادی شعر میسرایند، ادبیات پارسی معاصر، 10(2)، ص 355-375.
. Brumer, Vincent. 1993. The Model of Love: A study in Philosophical Theology, Great Britain, Cambridge.
. Lakoff, George. 1992. The Contemporary Theory of Metaphor. To Appear in Ortony Andrew(ed.) Metaphor and Thought(2nd edition), Cambridge University Press.
. Mukarovsky, Jan. 1964. Standard Language and Poetic Language, In Freeman, D. C. Ed(1970).
. Ortony, Andrew. 1979. Metaphor and Thought, Cambridge: Cambridge University press.
. Semino, Elena. 2005. The Metaphorical Construction of Complex Domains. The Case of Speech Activity in English. Metaphor and Symbol, 20(1). Bowlan College, Lancaster University. Pp: 35-70.
. Strauss, Claudia and Naomi Quinn. 1997. A Cognitive Theory of Cultura Meaning. Cambridge and New York: Cambridge University Press.
. Valiuliene, Edita. 2001. Temperature Metaphors in Lithuanian and English:Contrastive Analysis. cognitive linguistics, contrastive semantics, corpus linguistics. Pp: 207- 219.