فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

سبک‌شناسیِ شناختیِ «خطبة اشباح» با تکیه بر استعاره‌های مفهومی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار زبان و ادبیات فارسی موسسه آموزش عالی دار الحکمه قم.
2 استادیار گروه زبان و ادبیات، دانشگاه جامع علوم انتظامی امین، تهران، ایران.
3 استادیار گروه زبان و ادبیات، دانشگاه جامع علوم انتظامی امین،( تهران، ایران).
چکیده
نوشتار حاضر، جستاری است برای پاسخ­گویی به این پرسش که استعاره مفهومی چه کارکردی در تبیین مفاهیم انتزاعی دین دارد؟ یکی از راه­‌های دریافت این موضوع، تکیه بر شاخصه­‌های فلسفی شناخت و تحلیل توانش استعاری ذهن است. در این دیدگاه استعاره، امری ذهنی است که به وسیله زبان، عینی و ملموس می‌­شود؛ از این رو، به آن استعاره مفهومی می‌­گویند. با تحلیل پیکره استعاره‌­های مفهومی، می­توان به سازوکار شناخت و راهبرد ذهن پی برد. زبان­شناسان علوم شناختی با پیروی از این فلسفه، استعاره را گاه، دارای مبنا و اساس فرهنگی، و گاه دارای بنیان تجربی و فیزیکی می‌­دانند. آن­ها برخلاف ساختارگراها و صورت­گرا­یان، که استعاره را وجه عارضی و ادبیّت زبان می­پنداشتند، استعاره را طرح‌واره­ای ذهنی و شناختی می­‌دانند. باور نگارندگان پژوهش حاضر آن است که معنی ­سازی در خطبه اشباح نهج­البلاغه، متکی بر استعاره مفهومی بوده و در دو وجه­ انجام گرفته است؛ از همین رو، سعی دارند به شیوه توصیفی ـ تحلیلی، اشکال بیان استعاره‌­های مفهومی دین را با تکیه بر نود­ویکمین خطبه نهج ­البلاغه، «اشباح»، شناسایی و سبک شناختی آن را مطالعه کنند. برآیند تحلیل پژوهش حاضر آن است که استعاره مفهومی و فرایندهای شناختی مربوط به آن؛ بسط و تفصیل، تخصیص، متعارف­‌سازی، کانونی­‌سازی، کالبدسازی تجربی و تلفیق با استعاره بلاغی از جمله شگردهای سبکی امام علی علیه السلام در سازماندهی و درک مفاهیم انتزاعی بوده است.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    . قرآن کریم.

    . نهج ­البلاغه، 1382ش، ترجمه محمد دشتی، چاپ نهم، قم: مؤسسه فرهنگی امیرالمؤمنین علیه السلام.

    1. آذرنوش، آذرتاش، 1394ش، فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی، چاپ هفدهم، تهران: نی.
    2. اسماعیل­پور، ابوالقاسم، 1393ش، اسطوره، بیان نمادین، چاپ چهارم، تهران: سروش.
    3. اعتماد، شاپور، 1380ش، انقلاب معرفتی و علوم شناختی، چاپ اول، تهران: مرکز.
    4. باختین، میخائیل، 1373ش، سودای مکالمه، خنده، آزادی، ترجمه: محمدجعفر پوینده. تهران: آرست.
    5. باختین، میخائیل، 1387ش، تخیل مکالمه­ای، ترجمه: رؤیا پورآذر، چاپ اول، تهران: نشر نی.
    6. بندرریگی، محمد، 1378ش، فرهنگ بندرریگی عربی ـ فارسی، دو جلدی، چاپ اول، تهران: علمی.
    7. تودوروف، تزوتان، 1382ش، بوطیقای ساختارگرا، ترجمه: محمد نبوی، چاپ دوم، تهران: آگه.
    8. ریکور، پل، 1398ش، زمان و حکایت: پیرنگ و حکایت تاریخی، ترجمه: مهشید نونهالی، چاپ سوم، تهران: نی.
    9. سجودی، فرزان، 1395ش، نشانه­ شناسی کاربردی، چاپ چهارم، تهران: علمی.
    10. شرت، ایون، 1396ش، فلسفه علوم اجتماعی قاره‌­ای، ترجمه: هادی جلیلی، چاپ ششم، تهران: نی.
    11. طالب­زاده، حمید، 1396ش، گفتگویی میان هگل و فیلسوفان اسلامی، چاپ اول، تهران: هرمس.
    12. فرای، نورتروپ، 1377ش، تحلیل نقد، ترجمه: صالح حسینی، تهران: نیلوفر.
    13. فتوحی، محمود، 1392ش، سبک­ شناسی نظریه‌­ها، رویکردها و روش‌­ها، چاپ دوم، تهران: سخن.
    14. فکوهی، ناصر، 1398ش، تاریخ اندیشه و نظریه‌­های انسان شناسی، چاپ دوازدهم، تهران: نی.
    15. قائمی­نیا، علیرضا، 1396ش، استعاره‌­های مفهومی و فضاهای قرآن، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    16. کوچش، زولتان، 1399ش، استعاره‌­ها از کجا می‌­آیند؟ شناخت بافت در استعاره، ترجمه: جهانشاه میرزابیگی، چاپ سوم، تهران: آگه.
    17. کهون، لارنس، 1381ش، از مدرنیسم تا پست‌­مدرنیسم، ترجمه: عبدالکریم رشیدیان، چاپ دوم، تهران: نی.
    18. گادامر، هانس گئورگ، 1393ش، آغاز فلسفه، ترجمه: عزت­ الله فولادوند، چاپ ششم، تهران: هرمس.
    19. گارودی، روژه، 1375ش، سرگذشت قرن بیستم، ترجمه: افضل وثوقی، چاپ اول، تهران: سروش.
    20. گرمس، آلژیرداس ژولین، 1389ش، نقصان معنا، ترجمه: حمیدرضا شعیری، تهران: علمی.
    21. لیکاف، جورج، 1390ش، نظریه معاصر استعاره، مجموعه مقالات استعاره، با همکاری گروه مترجمان، به­ کوشش فرهاد ساسانی، چاپ دوم، تهران: سوره مهر.
    22. لیکاف، جورج و مارک جانسون، 1397ش، استعاره‌­هایی که با آن زندگی می­‌کنیم، ترجمه: جهانشاه میرزابیگی، تهران: آگه.
    23. مددپور، محمد، 1378ش، سیر فرهنگ و ادب در ادوار تاریخی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ وهنر اسلامی.
    24. معلوف، لویس، 2000م، المنجد فی اللغه العربیه المعاصره، طبعه اولی، بیروت: دارالمشرق.
    25. هاملین، دیوید والتر، 1374ش، تاریخ معرفت­شناسی، ترجمه: شاپور اعتماد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    26. هاوکس، ترنس، 1394ش، استعاره، ترجمه: فرزانه طاهری، چاپ پنجم، تهران: مرکز.
    27. هایزنبرگ، ورنر، 1397ش، جزء و کل، ترجمه: حسین معصومی همدانی، چاپ دهم، تهران: نشر دانشگاهی.
    28. واینریش، هارالد، 1386ش، استعاره، زبان­شناسی و ادبیات، تاریخچه چند اصطلاح، گردآوری و ترجمه: کورش صفوی، تهران: هرمس.

    پایان نامه‌ها و مقالات

    1. ارسطا، محمد جواد، 1381ش، پلورالیسم دینی و قرآن، قبسات، شماره23، ص200-220.
    2. حبیبی، فاطمه، 1397ش، بررسی استعاره‌­های مفهومی زبان در قرآن کریم با رویکرد شناختی، رساله دکتری، دانشکده الهیات، تهران: دانشگاه الزهرا.
    3. حسینی، سیده مطهره و عبدالهادی فقهی ­زاده، 1396ش، اثرپذیری حکمت­های نهج ­البلاغه از قرآن کریم در انعکاس انواع استعاره­‌های هستی­شناختی، دوفصلنامه پژوهش‌نامه تفسیر و زبان قرآن، شماره11، ص 11-28.
    4. شریعتی نیاسر، حامد و منصور پهلوان، 1400ش، آسیب­شناسی ترجمه­‌های نهج ­البلاغه، فصل­نامه علمی تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی(دهخدا)، دوره3، شماره 49، ص407-439.
    5. صابری­‌نیا، زهرا؛ نرگس محمدی بدر، فاطمه کوپا و فرهاد درودگریان، 1400ش، خوانش تأملی «پیر چنگی» در زمان و حکایت پل ریکور، دوفصلنامه علمی پژوهش­‌های بین­ رشته­‌ای ادبی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 3(5)، ص 75-99.
    6. علی­پور، زهرا، 1401ش، بررسی طرح­واره‌­های (حرکتی، قدرتی و حجمی) سیر و سلوک در حدیقه سنایی و تمهیدات عین ­القضات همدانی، رساله دکتری، دانشکده ادبیات، مشهد: دانشگاه فردوسی.
    7. قادری، سلیمان، 1392ش، استعاره، بدن و فرهنگ: مفهوم­ پردازی دل، جگر و چشم در بوستان سعدی، نقد ادبی، 6(23)، ص 105-123.
    8. مرتضایی، سید امیرحسین و محمود فتوحی رودمعجنی، 1399ش، سبک‌شناسی شناختی و امتناعِ کشف فردیت هنری: پسانوگرایان هم با استعاره‌های قراردادی شعر می‌سرایند، ادبیات پارسی معاصر، 10(2)، ص 355-375.
    9. نظری، علی؛ کبری خسروی و زهرا ابراهیمی، 1393ش، سبک­شناسی خطبه اشباح نهج­البلاغه، فصلنامه پژوهشنامه نهج ­البلاغه، 2(8)، ص 21- 45.

     

    1. . Brumer, Vincent. 1993. The Model of Love: A study in Philosophical Theology, Great Britain, Cambridge.
    2. . Lakoff, George. 1992. The Contemporary Theory of Metaphor. To Appear in Ortony Andrew(ed.) Metaphor and Thought(2nd edition), Cambridge University Press.
    3. . Mukarovsky, Jan. 1964. Standard Language and Poetic Language, In Freeman, D. C. Ed(1970).
    4. . Ortony, Andrew. 1979. Metaphor and Thought, Cambridge: Cambridge University press.
    5. . Semino, Elena. 2005. The Metaphorical Construction of Complex Domains. The Case of Speech Activity in English. Metaphor and Symbol, 20(1). Bowlan College, Lancaster University. Pp: 35-70.
    6. . Strauss, Claudia and Naomi Quinn. 1997. A Cognitive Theory of Cultura Meaning. Cambridge and New York: Cambridge University Press.
    7. . Valiuliene, Edita. 2001. Temperature Metaphors in Lithuanian and English:Contrastive Analysis. cognitive linguistics, contrastive semantics, corpus linguistics. Pp: 207- 219.
    8. . Wittgenstein, Ludwig. 1953. Philosophical Investigations. Translated by G.E.M. Anscombe. Posthumously, Basil Blackwell Ltd.
    9. . Zoltán Kövecses, 2000. Metaphor and Emotion: Language, Culture, and Body in Human Feeling, Cambridge: Cambridge University Press, 223p.