فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

بررسی معنی شناختی واژه نفاق در نهج‌البلاغه با تکیه بر محور همنشینی و جانشینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه زبان وادبیات عربی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا ( نویسنده مسئول)
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد زبان وادبیات عربی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا.
3 دانشیار گروه زبان وادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی،دانشگاه بوعلی سینا.
چکیده
واژه «نفاق» یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم نهج‌البلاغه است که در پژوهش حاضر  به روش توصیفی-تحلیلی و بر پایۀ مبانی علم معناشناسی، مورد واکاوی قرار گرفته است. امام علی علیه السلام با بهره‌گیری از معارف الهی، کوشیده‌اند تا با بیانی بلیغ، تصویری تأثیرگذار از این مفهوم و مصادیق آن در ذهن مخاطب ترسیم نمایند. این تحقیق با دو رویکرد در زمانی و هم‌زمانی، سیر تحول معنایی واژۀ نفاق را از عصر جاهلی تا صدر اسلام مطالعه می‌کند.یافته‌های در زمانی نشان می‌دهد که مفهوم نفاق از معنای اولیۀ خود در دورۀ جاهلیت، یعنی «سوراخ موش صحرایی»، در گفتمان اسلامی دچار تطور معنایی شده و بر مفهوم «دورویی» و «تظاهر به ایمان در عین کفر باطنی» استقرار یافته است.در تحلیل هم‌زمانی مبتنی بر نهج‌البلاغه، این واژه در روابط معنایی گوناگونی قرار می‌گیرد. از منظر شمول معنایی، نفاق زیرمجموعۀ مفهوم «کفر» است. در حوزۀ همنشینی، به‌ویژه در خطبه‌های ۱۷۵ و ۱۸۵، شبکه‌ای منسجم از واژگان در کنار آن به کار رفته‌اند. در محور جانشینی نیز کلماتی چون «مداهنه»، «مخادعه»، «مکر»، «حیله» و «کذب»، به شرط تضمن معنای دورویی، جایگزین نفاق می‌شوند. این گستردگی روابط معنایی، از ترادف تا همنشینی، از ویژگی‌های برجستۀ نهج‌البلاغه است که با حداکثر تصویرسازی، خطرات یک مفهوم آسیب‌زا را تبیین می‌کند
کلیدواژه‌ها

منابع

. قرآن کریم.
. نهج‌البلاغه، 1379ش،  ترجمه: محمد دشتی،  قم: انتشارات مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین علیه السلام.
1. ابن دُرید، محمدبن حسن، 1988م، جمهره اللغه، جلدسوم، بیروت: دارالعلم للملایین.
2. ابن سیده، علی بن إسماعیل، 1421ق، المحکم و المحیط الأعظم. چاپ اول، جلد دهم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
3. ابن فارس، أحمد، 1404ق، معجم مقاییس اللغه، جلد اول و دوم، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
4. ابن منظور، محمدبن مکرم، 1414 ق، لسان العرب،جلد ده و سیزده، چاپ سوم، بیروت : دار­صادر.
5. ابن میمون، محمد بن مبارک و طریفی، محمد نبیل، 1999م، منتهی الطلب من أشعار العرب ، جلد نهم، بیروت: دار صادر.
6. أزهری، محمدبن احمد، 1421ق، تهذیب اللغه، جلد اول و نهم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
7. الأعلم الشنتمری، ابوالحجاج یوسف بن سلیمان، 2001م، أشعار الشعراء السته الجاهلیین، جلد اول، بیروت: دار الکتب العلمیه.
8. ایزوتسو، توشیهیکو، 1360ش، ساختمان معنایی مفاهیم اخلاقی-دینی در قرآن(ترجمۀ: فریدون بدره­ای)، تهران: انتشارات قلم.
9. باقری، مهری،  1378ش، مقدمات زبان شناسی، چاپ دوم، تهران: نشر قطره.
10. بی­یرویش، مانفرد، 1374ش، زبان شناسی جدید( ترجمه محمدرضا باطنی)، تهران:  انتشارات آگاه.
11. جوهری، اسماعیل بن حماد، 1376ق، الصحاح، تاج اللغه و صحاح العربیه ، جلد چهار، بیروت: دارالعلم للملایین.
12. چندلر، دانیل، 1387ش، مبانی نشانه شناسی.(ترجمه: مهدی پارسا)، چاپ دوم، تهران: نشر سوره مهر.
13. حسین یوسف، موسی،1410ق، الإفصاح، چاپ چهارم، جلد اول، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
14. حمیری، نشوان بن سعید، 1420ق، شمس العلوم. جلد هشتم، دمشق: دارالفکر.
15. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، 1374ش، مفردات الفاظ قرآن (ترجمۀ غلامرضا خسروی الحسینی)، چاپ دوم، جلد اول، تهران: مرتضوی.
16. زبیدی، مرتضی، 1414ق، تاج العروس، جلد سیزده، بیروت: دارالفکر.
17. زمخشری، محمود بن عمر، 1386ش، مقدمة الأدب. چاپ اول، تهران: مؤسسة مطالعات اسلامی دانشگاه تهران.
18. زهیر بن ابی سلمی، 1408ق، دیوان زهیر بن ابی سلمی، شرح علی حسن فاعور، بیروت: دارالکتب العلمیة.
19. سیوطی، جلال الدین، 1325ق، المزهر فی علوم الغة و انواعها، جلد اول، قاهرة: المکتبة الازهریة، مطبعة السعادة.
20. شریفی، علی، 1394ش، معناشناسی قرآن در اندیشه شرق شناسان با تأکید بر ایزوتسو. چاپ اول، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
21. صاحب بن عباد، اسماعیل، 1414ق، المحیط فی اللغة، جلد پنجم ، بیروت: علم الکتب.
22. صفوی، کورش، 1392ش، درآمدی برمعناشناسی، چاپ پنجم، تهران: انتشارات سوره مهر.
23. صفوی، کورش، 1366ش، نگاهی تازه به معنا شناسی، تهران: نشر مرکز.
24. طُریحی، فخرالدین بن محمد، 1375ش، مجمع البحرین،چاپ سوم، جلد ششم، تهران: مرتضوی.
25. عسکری، ابوالهلال، 1400ق، الفروق فی اللغة، بیروت: دارالآفاق الجدیدة.
26. فخر رازی، محمد بن عمر، 1420ق، مفاتیح الغیب. چاپ سوم، جلد نهم، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
27. فراهیدی، خلیل بن احمد،  1409ق، کتاب العین، چاپ سوم، جلد پنجم، قم: نشر هجرت.
28. گیررتس، دیرک، 1393ش، نظریه‌های معناشناسی واژگانی، ترجمه کورش صفوی، تهران: انتشارات علمی.
29. مهنا، عبدالله علی، 1413ق، لسان اللسان، جلد دوم، بیروت: دارالکتب العلمیة.
30. النادری، محمد أسعد، 1430ق، فقه اللغة مناهله و مسائله، بیروت و صیدا: المکتبة العصریة.
مقالات
جوادی، محمد اسلم ؛ نیک پی، امیر، 1389ش، ایده و مفهوم ساختارگرایی با بررسی آراء سوسور و لِوی استروس ، معرفت فرهنگی اجتماعی(3)1، ص:203-177.