فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

مطالعه‌ای تطبیقی در مبانی و غایات اخلاق: واکاوی نظام تکلیف‌گرای کانت و حکمت عملی امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
*. دانشیار گروه فلسفه، دانشکده علوم انسانی،دانشگاه یاسوج،یاسوج،ایران
چکیده
مسئله محوری، بررسی میزان همگرایی و واگرایی دو نظام فکری کانت و حکمت عملی امام علی ‌علیه السلام‌ در مفاهیم بنیادینی چون اراده نیک، امر مطلق، تکلیف، نیت، عقل و جایگاه دین در حوزه اخلاق است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده‌ها با مطالعه کتابخانه‌ای متون اصلی کانت (مانند «بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق» و «دین در محدوده عقل تنها») و نهج‌البلاغه استخراج و تحلیل مقایسه‌ای شده‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که با وجود شباهت‌های ظاهری در تأکید بر اهمیت نیت، تکلیف و ارزش ذاتی انسان، تفاوت‌های بنیادینی میان این دو دیدگاه وجود دارد. مهم‌ترین علت این تفاوت‌ها، ریشه در «انسان‌محوری» و «خودبنیادی عقل» در نظام کانت در مقابل «خدا محوری» و «وحیانی بودن اخلاق» در منظومه فکری نهج‌البلاغه دارد. این تقابل مبانی، به تفاوت در تعریف «امر مطلق» عقل‌بنیاد با «امر الهی» وحی‌بنیاد، نگاه به منشأ تکلیف و نیز جایگاه «سعادت» و «قیامت» در انگیزش و غایت‌بخشی به فعل اخلاقی منجر شده‌است. نتیجه کلی حاکی از آن است که اگرچه اخلاق کانت در عرصه وظیفه‌گرایی عقلانی و ارائه معیاری جهان‌شمول دستاوردهای بزرگی دارد، اما نظام اخلاقی نهج‌البلاغه با داشتن پشتوانه متافیزیکی مستحکم، انگیزش و غایت‌شناسی متعالی، از جامعیت، و کارآمدی عملی بیشتری در هدایت زندگی فردی و اجتماعی برخوردار است.
کلیدواژه‌ها

منابع
. قرآن کریم.
. نهج‌البلاغه، ۱۳۹۸ش، ترجمه و شرح: سیدجعفر شهیدی، تهران: علمی و فرهنگی.
1. کانت، ایمانوئل، ۱۳۶۹ش، بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق، ترجمه: حمید عنایت و علی قیصری، تهران: خوارزمی.
2. کانت، ایمانوئل، ۱۳۹۱ش، دین در محدوده عقل تنها، ترجمه: منوچهر صانعی دره بیدی، تهران: نقش و نگار.
3. اترک، حسین، ۱۳۸۹ش، «چند بدفهمی مشهور از اخلاق کانت»، پژوهش‌های اخلاقی، سال ۱، شماره ۲، صص ۲۳-۵.
4. حکمت‌مطهر، محمدمهدی و ابوالحسن غفاری، ۱۳۹۱ش، «تحلیل انتقادی اخلاق سکولاریستی فلسفه کانت»، انسان‌پژوهی دینی، سال ۹، شماره ۲۷، صص ۵۵-۲۹.
5. دهقان سیمکانی، رحیم، ۱۳۹۱ش، «بررسی تطبیقی نظریات کانت، آدامز و استاد مصباح در باب نسبت دین و اخلاق»، اخلاق، سال ۲، شماره ۲۵، صص ۱۸۸-۱۶۱.
6. دلشاد تهرانی، مصطفی، ۱۳۹۰ش، «نسبت عدالت و اخلاق در نهج‌البلاغه»، اطلاع‌رسانی، شماره ۱۲، صص ۳۰-۵.
7. مصدقیان، حسین علی، ۱۳۸۷ش، «بسترهای اخلاق اجتماعی از دیدگاه نهج‌البلاغه»، اخلاق، شماره ۱۲، صص ۲۱-۶.
8. Kant, Immanuel. (1996). The Metaphysics of Moral, ed. Mary Gregor, Cambridge: Cambridge University Press.
9. Kant, Immanuel. (1998). Religion within the Boundaries of Mere Reason, trans. Allen Wood, Cambridge: Cambridge University Press.