فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

چارچوبی برای ثبات در حاکمیت اسلامی در مواجهه با بحران با رویکرد نهج‌البلاغه و روایات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم و دانشجوی دکتر مدیریت رسانه دانشگاه ادیان و مذهب.
چکیده
بحران‌ها همواره زندگی فردی و اجتماعی بشر را با چالش‌های جدی مواجه ساخته و آثار فزاینده آن ثبات اجتماعی و سیاسی را تهدید می‌کند؛ در این‌میان، حکومت به‌عنوان نهادمحوری نقشی اساسی در مدیریت بحران و ایجاد آرامش عمومی، کاهش آسیب‌ها و ایجاد ثبات ایفا می‌کند. این مطالعه با رویکردی توصیفی تحلیلی، با روش کتابخانه‌ای و بهره‌مندی از قرآن‌کریم، نهج‌البلاغه و نصوص روایی و قواعد فقهی به واکاوی جایگاه و مسئولیت حکومت در برابر بحران می‌پردازد و چارچوبی سیاستی برای ایجاد ثبات ارائه می‌دهد. یافته‌ها به چند رکن اساسی دلالت دارد از جمله تدبیر بهنگام و آمادگی پیشینی و ایجاد زیرساخت ها و اهتمام به مصالح عمومی و رفع نیازهای فوری و لزوم همراه‌سازی سیاست‌های جبرانی و حمایتی در زمان اتخاذ محدودیت‌ها و اقدامات اضطراری و رعایت اصل تناسب و کمینه‌سازی زیان و جلوگیری از تضییع حقوق بنیادین و لزوم امر به معروف و نهی از منکر و نظارت و تعامل دوسویه حکومت و امّت که این هم‌افزایی در عبور از بحران تأثیر بسزایی دارد. در نتیجه بازخوانی میراث فقهی در سایه نیازها و چالش‌های معاصر می‌تواند الگویی برای تلفیق ارزش‌های دینی با الزامات حکمرانی و راهنمای عملی برای سیاست‌گذاری عدالت‌محور در شرایط بحران باشد و زمینه بازگشت جامعه به ثبات و آرامش را فراهم سازد.
کلیدواژه‌ها

منابع 
1. ابن ادریس، محمد، 1410ق، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، چاپ دوم، قم: اسلامى‏.
2. ابن بابویه، محمد، 1376ش، الأمالی، چاپ ششم، تهران: کتابچى.‏‏
3. ابن بابویه، محمد، ‏1378ق، عیون أخبار الرضا علیه السلام، چاپ اول، تهران: جهان.
4. ابن بابویه، محمد‏، ‏1362ش‏، الخصال، چاپ اول، قم: اسلامی.
5. ابن بابویه، محمد‏، 1385ش، علل الشرائع ، چاپ اول ، قم: داورى‏.
6. ابن بابویه، محمد‏، 1406ق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، چاپ دوم، قم: الرضی.
7. ابن بابویه، محمد‏، 1413ق‏، من لایحضره الفقیه، چاپ دوم، قم: اسلامى.
8. ابن بابویه، محمد، 1415ق‏، المقنع، چاپ اول ، قم: امام مهدى عجل الله تعالی فرجه الشریف‏.
9. ابن فهد حلى، احمد، 1407ق، عدة الداعی و نجاح الساعی‏، چاپ اول، تهران: دار الکتب الإسلامی.‏ 
10. اصفهانی، محمدحسین، 1404ق، الفصول الغرویه فی الاصول الفقهیه، چاپ اول، قم: دارإحیاء العلوم الاسلامیه.
11. انصاری، مرتضی، 1425ق، مطارح الانظار، چاپ اول، قم: الفکرالاسلامی.
12. ‏تمیمى آمدى، عبدالواحد، 1410ق، غررالحکم و دررالکلم، چاپ دوم، قم: دار الکتاب الإسلامی.‏
13. حرعاملى، محمد، 1409ق، وسائل‏الشیعه، چاپ اول، قم: آل البیت علیهم السلام.
14. حلوانى، حسین، 1408ق، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، چاپ اول،  قم: مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف.
15. حلی، جعفر، ۱۴۰۸ق، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: اسماعیلیان.
16. حلی، حسن بن یوسف، ۱۳۷۴ش، مختلف الشیعه فی أحکام الشریعه، قم: اسلامی.
17. --------، ۱۴۱۳ق، قواعد الاحکام، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
18. ح‍ل‍ی‌، م‍ح‍م‍د‌، ۱۳۸۷ق، إیضاح الفوائد فی شرح إشکالات القواعد، قم: اسماعیلیان.
19. حلى، رضى الدین، 1408ق‏، العدد القویّة لدفع المخاوف الیومیه، چاپ اول، قم: کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى‏.
20. خراسانی، محمدکاظم، 1409ق، کفایه الاصول، چاپ اول، قم: آل البیت علیهم السلام.
21. خمینی‌، روح الله، ۱۳۹۲ش، کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی رحمه الله
22. --------،1392ش، المکاسب المحرمه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی رحمه الله
23. خوانساری، موسی، ۱۳۷۳ق، منیه الطالب فی حاشیه المکاسب، تهران: محمدیه.
24. دهخدا، علی‌اکبر، 1377ش، لغت‌نامه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
25. دیلمى، حسن، 1408ق، أعلام الدین فی صفات المؤمنین، چاپ اول، قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم السلام.
26. رضى، محمد، 1414ق، نهج‌البلاغه، چاپ اول، قم: هجرت.‏
27. شعیری، محمد، 1363ش، جامع الأخبار، چاپ اول، نجف: الحیدریه.
28. صدرالدین شیرازى، محمد، 1383، شرح أصول الکافی‏، چاپ اول، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
29. طبرسى، على‏، 1385ق، مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، چاپ دوم، نجف‏: الحیدریه.
30. طوسی، محمد، ۱۴۰۰ق، الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد، تهران: چهل ستون.
31. ---------‏، 1407ق، تهذیب الأحکام، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الإسلامیه.‏‏
32. عاملی، زین‌‌الدین، ۱۴۱۰ق، الروضة البهیة فی شرح اللمعه الدمشقیه، قم: داوری.
33. عاملی، محمد، 1410ق، اللمعة الدمشقیة، چاپ اول، بیروت: دارالتراث.
34. فاضل، مقداد، ۱۳۶۱ش، نضد القواعد الفقهیه علی مذهب الإمامیه، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.
35. قمى، على، ‏1404ق‏، تفسیر القمی، چاپ سوم، قم: دارالکتاب.
36. کرکی، علی، ۱۴۱۴ق، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: آل البیت علیهم السلام.
37. کلینى، محمد، 1407ق، الکافی، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
38. مجلسى، محمدباقر، 1406ق، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، چاپ اول، قم: کتابخانه آیه الله مرعشی.
39. نائینی، محمدحسین، 1376ق، فوائدالاصول، قم: اسلامی.
40. -------------، ۱۴04ق، جواهر الکلام، چاپ هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
41. ‏نصر بن مزاحم‏، 1404ق، وقعه صفین، چاپ دوم، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.
42. هاشمی شاهرودی، سیدعلی، 1419ق، دراسات فی علم الاصول، قم: الغدیر(دائره معارف الفقه الاسلامی).
مقاله:
43. خرازی، محسن، 1421ق، «زراعه الاعضاء»، فصلنامه فقه اهل البیت علیهم السلام، (5)19، 104. 
44.Hurwitz, Leon. Contemporary Approaches to Political Stability. Comparative Politics, Vol. 5, No. 3 (Apr., 1973), pp. 449–463.
45.Hobbes, T. (1651). Leviathan: Or the matter, forme, and power of a common-wealth ecclesiasticall and civill. London: Andrew Crooke.
46.Lipset, S. M. (1959). Some social requisites of democracy: Economic development and political legitimacy. American Political Science Review, 53(1), 69–105.
47.Svensson, P. (1986). Stability, crisis and breakdown: Some notes on the concept of crisis in political analysis. Scandinavian Political Studies, 9(2), 129–145
48.Machiavelli, N. (1998). The prince (H. C. Mansfield, Trans., 2nd ed.). University of Chicago Press. (Original work published 1532)
سایت:
49.درس خارج فقه استاد محمدمهدی شب زنده دار (26/12/1397) و (23/7 و 15/1/1396) و (14/1/1395) و (18/12/1394) Feghahat.ir
5. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی(نور)، فقه، رجال، جامع الاحادیث noorsoft.org.