فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

ارزیابی مؤلفه‌های اصلی نظریه «جامعه باز» کارل پوپر بر اساس آموزه‌های سیاسی- اجتماعی نهج‎البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار و عضو هیأت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه حضرت معصومه ÷، قم، ایران (نویسنده مسئول).
2 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم حدیث، گرایش نهج‌البلاغه، دانشگاه حضرت معصومه (س)، قم، ایران.
3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
چکیده
این پژوهش به بررسی انتقادی مفهوم «جامعهٔ باز» به‌عنوان یکی از نظریه‌های اثرگذار سیاسی ـ جامعه‌شناختی نیم‌قرن اخیر می‌پردازد؛ نظریه‌ای که با تأکید بر آزادی‌های گسترده و تقویت نهادهای مدنی در مهار حکومت، در بسیاری از کشورهای غربی مبنای سیاست‌گذاری قرار گرفته است. گرایش فزاینده به الگوهای سیاست‌ورزی غرب‌گرایانه، امکان جایگزینی ناآگاهانه این مفاهیم با آموزه‌های ریشه‌دار اسلامی را در جوامع اسلامی افزایش می‌دهد؛ در حالی‌که تجربه تاریخیِ جدایی دین از سیاست در غرب، پیامدهایی داشته است که تکرار بی‌تأمل آن می‌تواند برای جوامع دینی آسیب‌زا باشد. ازاین‌رو بازخوانی منابع اصیل اسلامی برای تبیین الگوی بومی حکومت ضرورتی دوچندان دارد. نهج‌البلاغه، به عنوان متنی سرشار از مضامین سیاسی ـ اجتماعی و توصیه‌های حکومتی، ظرفیت آن را دارد که مبنایی برای بازاندیشی در جامعه مطلوب اسلامی باشد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد مقایسه‌ای، مؤلفه‌های نظریه جامعهٔ باز در اندیشه پوپر را با آموزه­‌های حکومتی نهج‌البلاغه تطبیق داده است. یافته‌ها نشان می­دهد بخشی از مؤلفه‌های این نظریه با اصول اسلام و حدود الهی ناسازگار است و با وجود کارآمدی ظاهری در چارچوب جامعه‌شناسی غربی، در جوامع اسلامی فاقد قابلیت اجرا بوده و نمی‌تواند در مسیر شکل‌گیری حکمرانی و جامعه­‌ای سعادتمند نقش‌آفرینی کند.
کلیدواژه‌ها

منابع

. قرآن کریم، 1383ش، ترجمه محمدعلی رضایی‌اصفهانی، قم: دارالذکر.
. نهج‌البلاغه، 1414ق، گردآوری: محمدبن‌حسین شریف‌رضی، تحقیق: صبحی صالح، قم: هجرت.
1. ابن‌‌ابی جمهور، محمدبن زین الدین،1405ق، عوالی اللئالی‏، قم: دار سیدالشهداء.
2. ابن‌‌حیون، نعمان‌بن‌محمد مغربی،1385ق، دعائم الاسلام، قم: موسسةآل‌البیت^.
3. ابن‌‌درید، محمدبن حسن،1988م، جمهرة اللغة، بیروت: دارالعلم.
4. ابن‌‌فارس، احمد‌بن‌فارس،1404ق، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
5. ازهری، محمدبن احمد،1421ق، تهذیب اللغة، بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
6. آوتوِیت، ویلیام. باتامور، تام،1392ش، فرهنگ علوم‌اجتماعی قرن بیستم، ترجمه‌: حسن چاوشیان، تهران: نشر نی.
7. باقری، خسرو،1384ش، نگاهی دوباره به‌تربیت اسلامی، تهران: انتشارات مدرسه.
8. بخاری، محمدبن‌اسماعیل،1410ق،صحیح‌ البخاری، قاهره: وزارة الاوقاف.
9. بیهقى، احمد‌بن‌حسین،بی‌تا، السنن الکبری، بی­جا: دار الفکر.
10. پوپر، کارل،1380ش، جامعهباز و دشمنان آن، ترجمه عزت الله فولادوند، تهران: خوارزمی.
11. پوپر، کارل، ۱۳۶۳ش، حدس‌ها و ابطال‌ها؛ رشد شناخت علمی، ترجمه: احمد آرام، تهران: انتشار.
12. پوپر، کارل، ۱۳۷۶ش، درس این قرن همراه با دو گفتار درباره آزادی و حکومت دموکراتیک، مصاحبه جیان کارلو بوزتی با کارل پوپر، ترجمه علی پایا، تهران: طرح نو.
13. تمیمی آمدی، عبد الواحد‌بن‌محمد،1410ق، غررالحکم و دررالکلم، قم: دارالکتاب الاسلامی.
14. جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد،1376ق، تاج‌اللغة وصحاح‌العربیة، بیروت: دارالعلم.
15. حرانی‏، ابن‌‌شعبة،1404ق، تحف ­العقول ­عن ­آل ­الرسول^، قم: جامعه ­مدرسین ­حوزه­ علمیه ­قم.
16. خویی، سیدابوالقاسم،1382ش، بیان در علوم و مسائل کلی قرآن، مترجمان: نجمی و هاشم‌زاده هریسی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
17. دلشاد تهرانی، مصطفی،1396ش، حکومت و مدیریت در نهج‌البلاغه، قم: دارالحدیث.
18. دهخدا، علی اکبر،1377ش، لغت‌نامه دهخدا، تهران: دانشگاه تهران با همکاری انتشارات روزنه.
19. زمخشری، محمود‌بن‌عمر،1386ش، مقدمة الادب، تهران: موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران.
20. سیوطی، جلال ‌الدین،1401ق ، الجامع ‌الصغیر، بیروت: دارالفکر.
21. شی‌یرمو، جرمی، 1386ش، اندیشه سیاسی کارل پوپر، مترجم: عزت‌الله فولادوند، تهران: نشر ماهی.
22. طباطبایی، سیدمحمدحسین،1390ق، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: موسسة الاعلمی.
23. فاضلی‌کبریا، حامد،1391، سرمایه اجتماعی در نهج‌البلاغه رویکردی مدیریتی،تهران: دانشگاه امام­صادق×.
24. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد،1409ق، کتاب العین، قم: نشر هجرت.
25. کلینی، محمدبن‌یعقوب،1407ق، الکافی، تحقیق: علی‌اکبر‌غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
26. مطهری، مرتضی، بی­تا، فلسفه تاریخ، تهران: انشارات صدرا.
27. مصباح‌یزدی، محمدتقی، ۱۳۹۱ش، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی+.
28.مفید، محمدبن‌‌محمدبن‌نعمان، 1413ق، الإختصاص، قم: کنگره­ی جهانی شیخ مفید.
29.یعقوبی، احمد بن ‌ابی یعقوب‌ بن‌ جعفر بن‌ وهب واضح، بیتا، تاریخ الیعقوبی، بیروت: دارصادر.
رساله و مقالات
30.ایمانی‌مقدم، مهدی،1390ش، نقد و بررسی «جامعهباز پوپر» و مبانی معرفتی آن، رساله دکتری تخصصی، دانشگاه باقرالعلوم.
31. بانگ،ماریو؛ بختیاری، محمدعزیز،1390ش، «کل‌گرایی و فردگرایی»، نشریه معرفت، شماره 46،صص104-111.
32. جناتی، محمدابراهیم،1380، «بررسی جایگاه و نقش زنان از نگاه امام‌علی× در مسائل اجتماعی»، نشریه مجموعه مقالات علامه طباطبایی، شماره 160،صص 38-44.
33. فریدی، حمیدرضا، بهزادوکیل‌آباد، فرج و عبداللهی عابد، صمد، بررسی تحلیلی دیدگاه علامه طباطبائی در باره اصالت فرد یا جامعه، فصلنامه علمی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، فروردین 1399، شماره 18، ص 271ـ292.
34. محققی، حسین؛ صحابت انور، سعید،1396ش، «روابط اجتماعی و اخلاق از دیدگاه حضرت‌علی× در نهج‌البلاغه»، پژوهشنامه نهج‌البلاغه، شماره18،صص 16-31.
35.هاشمی، سیدضیاء،1387، «عوامل تغییرات اجتماعی در نهج‌البلاغه»، فصلنامه معرفت، شماره21،صص21ـ27.
36.Childers, G Hentzieds, 1995, The Colombia dictionary of modern literary and cultural criticism.
37.encyclopedia.com.
39.britannica.com.