فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

استقراء و تحلیل بینامتنیت اقتباسی شعر شاعران عصر عباسی با نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حدیث جامعه المصطفی العالمیه ،قم،ایران.
2 طلبه سطح سه مدرسی ادبیات عرب ، مؤسسه آموزش عالی فاطمه الزهرا (سلام‌الله‌علیها) اصفهان
چکیده
شعر و ادبیات هر ملتی آئینه‌ی تمام نمای افکار و باورهای آنان است از طرفی نهج‌البلاغه کتابی است که پس از قرآن کریم در اوج فصاحت و بلاغت و بلندای حکمت، قرار دارد . این کتاب گران‌سنگ از گذشته تا کنون مورد توجه ویژه‌ی اندیشمندان، عالمان و شاعران در ادوار مختلف تاریخی، به خصوص شاعران عصر عباسی که به ادب شیعی علاقه مند بوده اند؛ قرار گرفته است.از آن جا که بینامتنیت یا تناص پدیده‌ای زبانی است که به تحلیل دقیق روابط بین متون مختلف می پردازد؛ در پژوهش حاضر، با بهره‌گیری از روش کتابخانه‌ای و با استقراء شواهد شعری به تحلیل توصیفی روابط بینامتنی بین اشعا عصر عباسی و نهج‌البلاغه  بر اساس بینامتنیت اقتباسی پرداخته می‌شود .دستاوردهای کلی پژوهش آن است که شاعران عصر عباسی علاوه بر انعکاس محتوای بلند نهج‌البلاغه ، جملات و ترکیب های کلام بلیغ نهج‌البلاغه را با قوانین بینامتنیت در اشعار خود بازتاب نموده و بر ژرفای آثار خود افزوده اند.
 
کلیدواژه‌ها

منابع

. قرآن کریم
. نهج‌البلاغه، 1381ش، شریف رضی، محمد بن حسین، ترجمه: علی شیروانی، قم: نسیم حیات. 
1.    ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبه الله ، 1377ش، شرح نهج‌البلاغه، مصحح: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: کتابخانه‌ی عمومی آیه الله مرعشی نجفی.
2.    ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبه الله، 1375ش، جلوه ‏تاریخ‏ درشرح ‏نهج‏البلاغه‏، مترجم: محمود مهدوی دامغانی، تهران: نشر نی.
3.     ابن سیده، علی بن اسماعیل، 1421ق، المحکم و المحیط الاعظم، مصحح عبدالحمید هنداوی، بیروت: دار الکتب العلمیه.
4.     ابن میثم بحرانی، کمال الدین میثم بن علی،1375ش، شرح نهج‌البلاغه، ترجمه قربانعلی محمدی مقدم، علی اصغر نوایی یحیی زاده، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی  آستان قدس رضوی.
5.    ابن میثم بحرانی، کمال الدین میثم بن علی و دیگران، 1348ش، شرح مائه کلمه، مصحح: جلال الدین حسینی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
6.    ابوالعتاهیه، اسماعیل بن قاسم،1406ق، دیوان ابی العتاهیه، بیروت: داربیروت للطباعه والنشر.
7.    ابوتمام‌الطائی، حبیب بن اوس، 1889م،دیوان ابی‌تمام الطائی، طبعه، ضبطه و شرحه شاهین عطیه، بیروت: المطبعه الأدبیه.
8.     ابونواس، حسن بن هانی، 1898م،دیوان ابی نواس، شرح محمود افندی واصف، مصر: المطبعه العمومیه.
9.    ازدی، محمدبن الحسن‌بن درید، 1428ق ، ترتیب جمهره اللغه، تصحیح عادل عبد الرحمن البدری، ج 3، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیه.
10. بیهقی، محمدبن حسین، 1375ش، حدائق ‏الحقائق ‏فی‏ شرح‏ نهج‏البلاغه، مصحح: عزیزالله عطاردی، قم:  بنیاد نهج‌البلاغه- انتشارات عطارد.
11. تفتازانی، مسعود بن عمر ، بی تا، مختصر المعانی، قم: دارالفکر.
12. تفتازانی، مسعود بن عمر، 1416 ق ،المطول و بهامشه حاشیه السید میرشریف، قم: مکتبه الداوری.
13. حسینی زبیدی، محمدمرتضی، 1979 م ، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق عبد الکریم العزباوی، ج 18، بیروت: دار الهدایه لطباعه و النشر و التوزیع.
14. حسینی خطیب، عبد الزهراء،1367ش، مصادر نهج‏البلاغه وأسانیده، چاپ چهارم، بیروت: دار­الزهراء÷، چاپ چهارم .
15. حسینی شیرازی، محمد، بی تا ، توضیح نهج‌البلاغه، تهران: دارتراث الشیعه.
16. حموده، عبدالعزیز،2003 م، الخروج من التیه- دراسه فی سلطه النص، کویت: عالم المعرفه.
17. حموی، ابن حجه،1434ق،  خزانه الأدب و غایه الأرب، محقق: کوکب دیاب، ج 1، چاپ دوم، بیروت: دار صادر.
18. خزاعی، دعبل بن علی،1403ق، شعر دعبل بن علی الخزاعی، تحقیق: عبدالکریم الاشتر، چاپ دوم، دمشق: مطبوعات مجمع اللغه العربیه.
19. خوانساری، محمد،1366ش، شرح‏غررالحکم‏ودررالکلم، چاپ چهارم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
20. خوئی، ابراهیم بن حسین، 1325ش،الدره النجفیه فی شرح النهج‌البلاغه، بی جا.
21. دشتی، محمد،1376ش، فرهنگ ‏معارف‏ نهج‏البلاغه، قم: مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین­×.
22. زعبی، احمد،1420ق، التناص نظریاً و تطبیقاً، عمان: موسسه عمون للنشر و التوزیع.
23. سرخسی، علی بن ناصر،1373ش، اعلام نهج‌البلاغه، مصحح: عزیز اله عطاردی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
24. سیروس، شمیسا، 1383ش، انواع ادبی، چاپ دهم، تهران: انتشارات توس.
25. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، بی تا ، بهجه المرضیه علی الفیه ابن مالک، چاپ 19، قم: اسماعیلیان.
26. شریف الرضی، محمد بن حسین،1378ش، تنبیه الغافلین و تذکره العارفین، مترجم: فتح الله کاشانی، تهران: انتشارات پیام حق.
27. شوشتری، محمد تقی، 1376ش، بهج الصباغه فی شرح نهج‌البلاغه، تهران: انتشارات امیر­کبیر.
28. شهرستانی، هبه الله،1378ش، در پیرامون نهج‌البلاغه، ترجمه عباس میرزاده اهری، مصحح: علی دوانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ ششم.
29. طعمه حلبی، احمد، 2007م، التناص بین النظریه والتطبیق شعر البیاتی نموذجاً، دمشق: منشورات الهیئه العامه السوریه للکتاب.
30. عزام، محمد،2001م، النص الغائب تجلیات التناص فی‌الشعرالعربی، دمشق: اتحادالکتاب العرب. 
31. علیرضا منوچهریان، 1388 ش، ترجمه و تحلیل دیوان متنبی، جزء دوم از شرح برقوقید تهران: انتشارات زوار.
32. غروی، محمد، 1365ش، الامثال و الحکم المستخرجه من نهج‌البلاغه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
33. فاخوری، حنا ، 1385ش،تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمه عبدالمحمد آیتی، قم: منشورات ذوی القربی.
34. فاخوری، حنا،1385ش، الجامع فی التاریخ الأدب العربی، قم: منشورات ذوی القربی.
35. فروخ، عمر، 1985م ، تاریخ الأدب العربی الأعصرالعباسیه، ج 3، چاپ پنجم، بیروت: دارالعلم للملایین.
36. فیروزآبادی، محمدبن یعقوب، 1415ق،القاموس المحیط، ج 2، بیروت: دارالکتاب‌ العلمیه.
37. قرشی، علی اکبر، 1377 ش، مفردات نهج‌البلاغه، مصحح: محمد حسن بکائی، تهران: مؤسسه‌ی فرهنگی نشر قبله.
38. قمی، عباس، 1375ش،شرح‏ حکم ‏نهج‏البلاغه، تهران: بنیاد نهج‌البلاغه.
39. کریستوا، ژولیا، 1381ش، واژه- مکالمه- رمان- به سوی پسامدرن، پساساختارگرایی در مطالعات ادبی، ترجمه: پیام یزدان جو،
40. گراهام، آلن،1392 ش، بینامتنیت، ترجمه پیام یزدانجو، تهران: نشر مرکز.
41. متنبی، ابوالطیب،1403ق، دیوان المتنبی، بیروت: دار بیروت للطباعه و النشر.
42. مدرس افغانی، محمد علی،1362ش، المدرس الأفضل فیما یرمز و یشار إلیه فی المطول، ج 7، قم: دارالکتاب،.
43. مدرس وحید، احمد، 1360ش، شرح نهج‌البلاغه، ج 12، قم: احمد مدرس وحید.
44. معلوف، لویس،1382ش، المنجد فی اللغه، چاپ پنجاه و سوم، قم: انتشارات دار العلم.
45. مغنیه، محمد جواد،1979م، فی ظلال نهج‌البلاغه، ج 3، چاپ سوم، بیروت: دارالعلم للملایین.
46. موسوی، عباس علی،  1376ش، شرح‏نهج‏البلاغه، بیروت: دار الرسول الاکرم ـ دار المحجه البیضاء.
47. موسی، خلیل،1413ق، قراءات فی الشعرالعربی الحدیث والمعاصر، دمشق: اتحاد الکتاب العرب.
48. مهنا، عبدالله علی، 1413ق، لسان اللسان، ج 2، بیروت: دارالکتب العلمیه.
49. نامور مطلق، بهمن، 1394ش، درآمدی بر بینامتنیت، نظریه‌ها و کاربردها، تهران: سخن.
50. نواب لاهیجانی، محمدباقر، بی تا، شرح نهج‌البلاغه، تهران: اخوان کتابچی.
51. الوراق، محمود، 1412ق ، دیوان محمود الوراق شاعر الحکمه و الموعظه، جمع و تحقیق: ولید قصاب، عجمان:  موسسه الفنون. 
52. هاشمی خراسانی، حجت،1370ش،  شرح صد و ده کلمه از کلمات امیر المؤمنین×، قم: نشر حاذق.
53. هاشمی‌خوئی، حبیب‌الله، 1358ش، منهاج‏البراعه فی‏شرح‏نهج‏البلاغه، مصحح ابراهیم میانجی، چاپ چهارم، تهران: مکتبه الإسلامیه.
پایان نامه‌ها ومقالات
54. خاکپور، حسین و دیگران،1397 ش، بررسی مناسبات بینامتنی اشعار اقبال لاهوری و قرآن، دو فصلنامه‌ی مطالعات شبه قاره دانشگاه سیستان و بلوچستان، شماره 34.
55. میرزایی، فرامرز، واحدی، ماشاالله، 1388ش، روابط بینامتنی قرآن و اشعار احمد مطر، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید با هنر کرمان، پایان نامه کارشناسی ارشد.
56. نعمتی، فاروق، 1393 ش، بینامتنی شعر دوره‌ی عباسی با نهج‌البلاغه؛ مطالعه‌ی موردی: شعر محمود وراق، مجموعه مقالات برگزیده برای چاپ، ج6.
57.  Genette،  Gerard، 1997،   palimpsests: literature in the second degree، translated by ChannaNewman، Claude Doubinsky،  Lincoln: University of Nebraska Press.
منابع دیجیتالی
58. صالح علی‌صالح، الروضه المختاره شرح القصاید العاشمیات و القصاید العلویات السبع، بی تا، ج 1، در کتاب خانه مدرسه فقاهت          www.lib.eshia.ir/27052/1/169.