فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

بازخوانی نقش‌های کلامی در نهج‌البلاغه و دلایل وجود بحران مخاطب در کلام حضرت علی علیه السلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بین المللی امام خمینی ره، قزوین، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بین المللی امام خمینی ره، قزوین، ایران،(نویسنده مسئول)
3 استاد تمام دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه بین المللی امام خمینی ره، قزوین، ایران، (نویسنده مسئول)
چکیده
نهج‌البلاغه به سبب خصایص بلاغی و غنای محتوایی شگرف همواره از مناظر گوناگون قابل تحقیق و تحلیل است. بازخوانی نهج‌البلاغه از منظر نظریه الگوی ارتباطی یاکوبسن می‌تواند کیفیت ارتباط کلامی ایشان را در مواجهه با مخاطبان آشکار سازد. مطابق با بررسی‌های علمی و تاریخی از عمده‌ترین مسائلی که بزرگان دینی با آن روبرو بود، فقدان مخاطبان آگاه و همراه است که از آن می‌توان به بحران مخاطب یاد کرد. پژوهش حاضر با رویکردی زبان‌شناختی در چارچوب الگوی ارتباطی یاکوبسن و شیوه توصیفی-تحلیلی، به بررسی نقش‌های زبان در خطبه‌های نهج‌البلاغه و نیز به علل بحران مخاطب پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد نقش غالب در فرایند ارتباط کلامی امیرمؤمنان علیه السلام ترغیبی و ادبی است که گاه برای اثربخشی بیشتر در مخاطب نقش ادبی کلام را با نقش ارجاعی و همدلی همراه می‌سازد. لذا از رهگذر کاربست نظریه یاکوبسون عواملی نظیر عدم آمادگی گیرنده برای دریافت نقش‌های خاص، ضعف در تشخیص و تحلیل، حسادت و تعصب قبیلگی، پرورش یافتن در فضای حکمرانی خلفاء، رشد نیافتگی برای درک مقام معصوم، منفعت طلبی و دنیاخواهی، تضاد و تعارض منافع و نارضایتی از مشی عدالت‌محورانه امیرمؤمنان علیه السلام و نفوذ اجتماعی عوامل معاویه و گاه خوارج و پیمان‌شکنان از موانع مهم در فهم و درک درست مخاطبان نسبت به امام معصوم می‌توان برشمرد.
کلیدواژه‌ها

منابع

1. قرآن کریم
2. ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله، 1404ق، شرح نهج‌البلاغه، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
3. ابن ابی شیبه، عبد الله بن محمد، 1409ق، المصنف فی الأحادیث والآثار، الریاض: مکتبة الرشد.
4. ابن اثیر، مبارک بن محمد، 1367ش، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان‏.
5. ابن قولویه، جعفر بن محمد، 1356ش، کامل الزیارات، نجف: دار المرتضویة.
6. ابن منظور، محمد بن مکرم، 1414ق، لسان العرب، بیروت: دار صادر.
7. ابن میثم بحرانی، میثم بن علی، 1362ش، شرح نهج‌البلاغه، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه.
8. احمدی، بابک، 1394ش، از نشانه‌های تصویری تا متن، تهران: نشر مرکز.
9. امین، سید محسن، بی‌تا، أعیان الشیعه، بیروت: دار التعارف.
10. ایچیسون، تری، 1380ش، پیش درآمدی بر نظریه ادبی، ترجمه: عباس مخبر، چاپ دوم، تهران: نشر مرکز.
11. باطنی، محمدرضا، 1370ش، درباره زبان، چاپ دهم، تهران: انتشارات آگاه.
12. باقری، مهری، 1389ش، مقدمات زبان‌شناسی، چاپ سیزدهم، تهران: نشر قطره.
13. بخاری، محمد بن اسماعیل، 1401ق، صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر.
14. بیهقی، ظهیرالدین علی بن زید، 1409ق، معارج نهج‌البلاغه، قم: مکتبة آیة‌الله العظمى المرعشی النجفی.
15. ثعالبی، عبدالملک بن محمد، 1403ق، یتیمة الدّهر فى محاسن أهل العصر، الطبعة الثانیة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
16. ثقفی، ابراهیم بن محمد، 1410ق، الغارات، قم: دار الکتاب الإسلامی.‏
17. جوهری، ابونصر، 1407ق، الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین.
18. چندلر، دانیل، 1387ش، مبانی نشانه‌شناسی، مترجم: مهدی پارسا، تهران: انتشارات سوره مهر.
19. حموی، یاقوت بن عبد الله، 1399ق، معجم البلدان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
20. دهخدا، علی اکبر، 1377ش، لغتنامه دهخدا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
21. راوندی، قطب‌الدین سعید بن هبة الله، 1406ق، منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغة، قم: مکتبة آیة الله المرعشی.
22. زکی مبارک، محمد، بی‌تا، عبقریة الشریف الرضی، بی‌جا.
23. ساغروانیان، سید جلیل، 1369ش، فرهنگ اصطلاحات زبان‌شناسی: موضوعی-توصیفی، مشهد: انتشارات نما.
24. سید رضی، محمد بن حسین، 1414ق، نهج‌البلاغه، قم: انتشارات هجرت.
25. شایگان‌فر، حمیدرضا، 1390ش، نقد ادبی معرفی مکاتب نقد، چاپ چهارم، تهران: انتشارات دستان.
26. شوشتری، محمدتقی، 1376ق، بهج الصباغه فی شرح نهج‌البلاغه، بیروت: دار امیرکبیر.
27. صفوی، کورش، 1383ش، از زبان‌شناسی به ادبیات، تهران: سوره مهر.
28. طبری، محمد بن جریر، بی‌تا، تاریخ الأمم والملوک، بی‌جا.
29. طوسی، محمد بن حسن، 1414ق، الأمالی، قم: دار الثقافة.
30. علایلی، عبدالله، 1374ش، برترین هدف در برترین نهاد؛ نقد و تحلیل تاریخ امام حسین، ترجمه: سید محمدمهدی جعفری، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
31. عمید، حسن، 1389ش، فرهنگ فارسی عمید، تهران: راه رشد.
32. قاسمی پور، قدرت، 1386ش، درآمدی بر فرمالیسم در ادبیات، اهواز: نشر رسش.
33. قائمی نیا، علیرضا، 1393ش، بیولوژی نص (نشانه‌شناسی و تفسیر قرآن)، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
34. گیرو، پی‌یر، 1380ش، نشانه‌شناسی، ترجمه: محمد نبوی، تهران: انتشارات آگاه.
35. مازندرانی، محمدصالح، 1382ق، شرح الکافی، تهران: المکتبة الإسلامیة.
36. مرزوک، غزوان عبدالکاظم، 1437ق، الغیبیات فی نهج‌البلاغه، ترجمه: محمدرضا پیرچراغ و محمدسبحان ماهری قمی، کربلا: العتبة الحسینیة المقدسة.
37. مسعودی، علی بن الحسین، 1404ق، مروج الذهب ومعادن الجوهر، قم: دار الهجرة.
38. معین، محمد، 1386ش، فرهنگ معین، تهران: انتشارات اَدِنا.
39. مغنیه، محمدجواد، 1427ق، فی ضلال نهج‌البلاغة، کلمة الحق.
40. مفید، محمد بن محمد، 1413ق، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، قم: کنگره شیخ مفید.
41. مقدادی، بهرام، 1397ش، دانشنامه نقد ادبی از افلاطون تا به امروز، تهران: نشر چشمه.
42. مکارم شیرازی، ناصر، 1386ش، پیام امام امیر المومنین علیه السلام‌، قم: دار الکتب الاسلامیه.‌
43. مکاریک، ایرنا ریما، 1385ش، دانشنامه نظریه‌های ادبی معاصر، ترجمه مهران مهاجری و محمد نبوی، چاپ دوم، تهران: انتشارات آگه.
44. منقری، نصر بن مزاحم، 1404ق، وقعة صفین‏، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
45. مؤمن، أحمد، 2007م، اللسانیات: النشأة والتطوّر، الجزایر: دیوان المطبوعات الجزائریة.
46. ناصح، محمدامین، 1388ش، بررسی رویکردهای زبانی در پژوهش‌های رشته زبان و ادبیات فارسی، مجله جستارهای ادبی، شماره3،صص 163-148.
47. نعمانی، محمد بن ابراهیم، 1422ق، الغیبة، قم: أنوار الهدى.
48. نقوی قائنی، محمدتقی، 1403ق، مفتاح السعادة فی شرح نهج‌البلاغة، طهران: المؤلف.
49. نووی، ابوزکریا، 1423ق، نهایة الأرب فی فنون الأدب، القاهره: دار الکتب والوثائق القومیة.
50. هاشمی خویی، حبیب‌الله، 1400ق، منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغة، قم: مکتبة الإسلامیة.
51. هلالی، سلیم بن قیس، 1410ق، کتاب سلیم بن قیس الهلالی‏، قم: الهادی.
52. یاکوبسن، رومن، 1380ش، زبان‌شناسی و شعرشناسی، ترجمه کورش صفوی، تهران: انتشارات هرمس.
53. ___________، 1385ش، روندهای بنیادین در دانش زبان، مترجم: کورش صفوی، تهران: انتشارات هرمس.
54. ___________،  1988م، القضایا الشعریه، ترجمه محمد ولی و مبارک حنون، المغرب: دار توبقال.
55. ___________،  1993م، النظریة الألسنیة، ترجمه: فاطمه الطبال برکه، بیروت: المؤسسة الجامعیّة للدراسات والنشر.