فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

تحلیل سندی و دلالی احادیث خلقت نوری پیامبر صلی الله علیه و آله در منابع اهل تسنن و تأثیر آن بر تبیین مقام قرب امیرمؤمنان علیه السلام در خطبه قاصعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889-14665، تهران، ایران.
چکیده
این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر منابع حدیثی اهل تسنن، به واکاوی سندی و دلالی احادیث «خلقت نوری» پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام و تأثیر آن بر تبیین مقام قرب وجودی امیرمؤمنان علیه السلام در خطبه قاصعه پرداخته است. یافته‌ها نشان داد این احادیث با استناد به منابع معتبر اهل تسنن (مانند مسند احمد، سنن ترمذی) و از طریق صحابه متعدد، از جمله سلمان فارسی و ابن عباس، با اسناد متواتر معنوی نقل شده‌اند. بررسی‌های سندشناختی بر پایه معیارهای رجالی اهل تسنن، و همسویی محتوایی این روایات با آیات قرآن (مانند آیه مباهله) و مفاهیم عرفانی (حقیقت محمدیه)، اعتبار آنها را تأیید کرد. در تحلیل خطبه قاصعه، «قرب نوری» به عنوان بالاترین مرتبه همجواری وجودی امام علی علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه و آله معرفی شده که فراتر از قرابت نَسَبی یا همراهی تاریخی است. این خوانش نوین، با تأکید بر اشتراک ذاتی دو نور نبوی و علوی، مؤیّد مفاهیم بنیادین خطبه قاصعه، از جمله ولایت تکوینی و برتری ذاتی امام علی علیه السلام بر دیگر صحابه است. نتیجه‌گیری پژوهش بیانگر آن است که احادیث خلقت نوری نه‌تنها ادعای کلامی شیعه را تقویت می‌کند، بلکه تجلی «حکمت الهی» در انتصاب شایسته‌ترین فرد به مقام ولایت است. 
کلیدواژه‌ها

منابع
1. ابن ابی الحدید، فخرالدین، بی‌تا، شرح نهج‌البلاغه، طهران: انتشارات جهان. 
2. ابن حنبل، اح‍م‍د ب‍ن م‍ح‍م‍د،1403ق، فضایل الصّحابه، مکه: جامعة امّ القری. 
3. ---------------، بی‌تا، مسند احمد، بیروت: دار صادر.
4. ---------------1416ق، مسند احمد، بیروت: دار الرسالة.
5. ابن اثیر، علی بن محمّد، بی‌تا، أسد الغابة فی مـعرفة الصحابة، بیروت: دار الکتب العربی.
6. ابن ابی‌شیبة، عبدالله بن محمد،۱۴۰۹ق، المصنف فی الاحادیث والآثار، تحقیق:کمال یوسف، الریاض: مکتبة الرشد.
7. ابن حجر عسقلانی، شهاب الدین، 1417ق، لسان المیزان، بیروت: دار احیاء التراث.
8. ابن‌ عبدالبر، یوسف،‌1412ق، الاستیعاب‌ فی‌ معرفة الاصحاب‌، قاهره‌: دار علی‌ محمد بجاوی‌.
9. ابن عربی، بی‌تا،  فتوحات مکیه، بیروت: موسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.
10. ابن عساکر، علی بن حسن،1417ق، تاریخ مدینة دمشق، بیروت: دارالفکر.
11. ابن کثیر، اسماعیل،1412 ق، تـفسیر القرآن العظیم، لبنان: دار المعرفة.
12. ابن فارس، ۱۴۰۴ق، معجم مقاییس اللغه، به کوشش: عبدالسلام محمد، قم: دفتر تبلیغات.
13. ابن منظور،۱۴۰۸ق، لسان العرب، به کوشش: علی شیری، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
14. ابن مغازلی، ۱۴۲۴ق، مناقب الامام علی بن ابی طالب علیه السلام، چاپ سوم، بیروت: دارالاضواء.
15. ابن میثم بحرانی، میثم،1404ق، شرح نهج‌البلاغه، تهران: نشر الکتاب.
16. بحرانی، سید هاشم،1422ق، غایه المرام، بیروت: موسسة التاریخ العربی.
17. بلاذری، احمد بن یحیی،۱۴۱۷ق، انساب الاشراف، بیروت: دارالفکر.
18. بیضاوی، عـبدالله بـن عـمر، بی‌تا، تفسیر البیضاوی (أنوار التنزیل)، بیروت: دار الفکر.
19. بیهقی، احمد بن حسین،1354ق، السنن الکبری، هند: دائرة المعارف العثمانیة. 
20. ترمذی، محمّد، 1403ق ، سنن الترمذی، چاپ دوم، بیروت: دار الفکر.
21. جامی، 1370ش، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، تهران: نشر وزارت ارشاد.
22. حاکم نیشابوری، مـحمّد، 1418ق، المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دارالمعرفة.
23. -----------------، 1411ق، المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب العلمیة.
24. ----------------، 1400ق معرفة علوم الحدیث، بیروت: دار الأفاق.
25. حسکانی، عبیدالله بن احمد،1411ق،  شواهد التنزیل لقواعد التـفضیل، تهران: وزارت ارشـاد.
26. حلّی، حسن بن یوسف،۱۳۷۹ش، منهاج الکرامة فی معرفة الامامة، تحقیق:عبدالرحیم مبارک، مشهد: مؤسسة عاشوراء للتحقیقات والبحوث الاسلامیة، تاسوعا.
27. حموینی، ابراهیم بن محمد،1400ق، فراید السمطین، بیروت: موسسة المحمودی
28. خصیبی، حسین بن همدان،1411ق، الهدایة الکبری، بیروت: موسسة البلاغ.
29. خطیب شربینی، مـحمد بـن احـمد، 1425ق، تفسیر السراج المنیر، بیروت: دارالکتب العلمیه.
30. خوارزمی، احمد بن محمد،1421ق، المناقب، قم: جامعة المدرسین.
31. --------------، 1425ق، مقتل الحسین، قم: أنوار الهدی.
32. خمینی، روح الله، ۱۴۰۰ش، دانشنامه امام خمینی رحمه الله، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار.
33. خویی، حبیب الله، 1400ق، منهاج البراعة، تهران: نشر مکتبة الاسلامیة.
34. داوری، مسلم،1429ق، النبیّ الأعظم و وجوده النوریّ، قم: دار الانصار.
35. ذهبی، ابوعبدالله، بی‌تا، میزان الاعتدال، بیروت: دارالفکر. 
36. ذهبی، شمس‌الدین،۱۴۰۷ق، تاریخ الاسلام، لبنان: دار الکتاب العربی.
37. راغب اصفهانی،۱۴۱۲ق، المفردات، به کوشش صفوان داودی، دمشق: دارالقلم
38. زرندی، محمد بن یوسف، بی‌تا،  نظم درر السمطین، طهران: مکتبة النینوی. 
39. زمخشری، محمود بن عـمر،1385ق، الکـشّاف، مصر: مکتبه ألبانی الحلبی.
40. سبط ابن جوزی،1418ق، تذکره الخواص، طهران: نشر شریف رضی.
41. سیوطی، عبدالرحمان، بی‌تا،  الدرّ المنثور، بیروت: دار المعرفة.
42. شوشتری، محمدتقی،1376ش، بهج الصباغة، تهران: نشر دار أمیر کبیر.
43. صالحی، محمد بن یوسف،1414ق، سبل الهدی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
44. صبحى صالح، 1379ق، علوم الحدیث و مصطلحه، بیروت: دارالعلم للملایین. 
45. طبرانی، سلیمان،۱۴۰۴ق،  المعجم الکبیر، تحقیق: حمدی، الموصل: مکتبة الزهراء.
46. طبری، محمّدبن جریر،1415ق، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالفکر
47. طبری، احمد بن عبدالله، بی‌تا، ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، مصر: دار الکتب المصریة.        
48. عجلونی شافعی، اسماعیل بن محمد، 1418ق،کشف الخطاء، بیروت: دارالکتب العلمیة.
49. کنجی شافعی، محمد، 1404ق، کفایه الطالب، طهران: دار احیاء تراث.
50. گروهی از نویسندگان،1391ق، دائرةالمعارف تشیع، تهران: انتشارات حکمت.
51. قرشی بنابی، علی‌اکبر،1377ش، مفردات نهج‌البلاغه، تهران: مرکز فرهنگی نشر قبله.
52. قندوزی، سلیمان،1416ق، ینابیع المودة، قم: دار الاسوة.
53. متقی هندی، علاء الدین، 1405ق، کنزالعمال، بیروت: دار الرسالة.
54. محب الدین طبری، احمد،1414ق، الریاض النضره، بیروت: دارالمعرفة
55. مسلم بن حجّاج، بی‌تا، صحیح مسلم (الجامع الصحیح)، بیروت: دار الفکر.
56. مصطفوی،۱۳۷۴ش، التحقیق، تهران: وزارت ارشاد .
57. مکارم شیرازی، ناصر،1375ش، پیام امام امیر المؤمنین علیه السلام، تهران: نشر دار الکتب الإسلامیة.
58. منصوری، اسماعیل،1378ش، جلوه‌های ولایت در آثار امام خمینی رحمه الله، تهران: نشر عروج.
59. مـیلانی، سـید عـلی،۱۴۲۷ق، تشیید المراجعات وتفنید المکابرات، قم: الحـقائق.
60. مولوی،1373ش، مثنوی، ایران، تهران: نشر وزارت ارشاد اسلامی.
61. نجم الدین رازی، 1379ش، مرصاد العباد، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. 
62. نسائی، ابوعبدالرحمن،1417ق، خصائص امیر‌المؤمنین علی علیه السلام، بیروت: دارالکتاب.
63. --------------، 1411ق، السنن الکبری، بیروت: دارالکتب.
64. نور الدین عترالحلبی، محمد،1418ق، منهج النقد فى علوم الحدیث، دمشق: دار الفکر.
65. هیثمی، علی،۱۴۰۷ق، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، بیروت: دار الکتاب العربی القاهرة.
مقاله
66. میلانی، سید علی و غلامی، اصغر، 1390ش، دلالت آیه مباهله بر خلافت بلافصل امیرالمؤمنین علیه السلام، امامت پژوهی، پاییز شماره 3.