فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

واکاوی محورهای مخالفت با نهج‌البلاغه در اندیشه اهل سنت: زمینه‌ها و مبانی آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشگاه آزاد اسلامی مشهد
2 استاد دانشگاه تهران
چکیده
مسئله اصالت نهج‌البلاغه از مباحث چالش‌برانگیز میان شیعه و اهل‌سنت است و در میان عالمان اهل‌سنت، دیدگاه‌های گوناگونی در موافقت یا مخالفت با آن شکل گرفته است. این پژوهش با روش توصیفی– تحلیلی و رویکرد انتقادی، به واکاوی محورهای مخالفت با نهج‌البلاغه در اندیشه اهل سنت و زمینه‌ها و مبانی شکل‌گیری آن‌ها می‌پردازد. مخالفت‌ها در سه محور اصلی قابل‌طبقه‌بندی است: ۱. تشکیک در هویت گردآورنده و صحت انتساب اثر به سیدرضی؛ ۲. تردید در انتساب خطبه‌ها و نامه‌ها به امام علی علیه السلام؛ و ۳. نقد و انکار اعتبار محتوایی نهج‌البلاغه.
از نظر مبنایی، مخالفان بر اصولی همچون عدالت مطلق صحابه، تقدم خلفای سه‌گانه، حجیت انحصاری صحاح سته، انکار علم غیب امام و تأخر تدوین نهج‌البلاغه تکیه کرده‌اند. در بُعد زمینه‌ای نیز عواملی چون حمایت حکومت‌ها از خلفا، تعصبات فرقه‌ای، انگیزه‌های کلامی، نقدهای ادبی، شکاکیت حدیثی و ناآگاهی از شخصیت سیدرضی و شیوه تدوین اثر، زمینه‌ساز این مخالفت‌ها بوده است.
اندیشمندان شیعه با استناد به شواهد درون‌متنی و برون‌متنی، همخوانی مضامین نهج‌البلاغه با قرآن، احادیث معتبر و داده‌های تاریخی، اصالت این اثر را به‌صورت مستدل تبیین کرده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از شبهات مخالفان ناشی از فقدان تحلیل تاریخی و عدم آگاهی از روش علمی گردآوری نهج‌البلاغه است.
کلیدواژه‌ها

منابع
. قرآن کریم
. نهج‌البلاغه، دین‌پرور، سیدجمال‌الدین، 1397ش، نهج‌البلاغه پارسی، تهران: بنیاد نهج‌البلاغه.
1. ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین. (1418ق). شرح نهج‌البلاغه. تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت: داراحیاء الکتب العربیه.
2. ابن‌تیمیه، احمد. (۱۴۰۶‌ق). منهاج السنه. تحقیق محمدرشاد سالم، بی‌جا: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
3. ابن‌اثیر، مجدالدین. (1399ق) النهایه فی غریب الحدیث و الاثر. تحقیق طاهر أحمد الزاوى - محمود محمد الطناحی، بیروت: مکتبه العلمیه.
4. ابن‌جوزی، عبدالرحمن. (۱۴۰۶‌ق). التبصره. بیروت: دارالکتب العلمیه.
5. ابن‌جوزی، عبدالرحمن. (۱۳۸۶‌ق). الموضوعات. تحقیق عبد الرحمن محمد عثمان، مدینه: محمد عبدالمحسن صاحب المکتبة السلفیة.
6. ابن‌حجر، احمد. (1415‌ق). الاصابة. تحقیق عادل أحمد عبد الموجود وعلى محمد معوض، بیروت: دارالکتب العلمیه.
7. ابن‌حجر، احمد. (۱۳۹۰‌ق). لسان المیزان. تحقیق دائرة المعرف النظامیة، چاپ دوم. هند: مطبعة دائرة المعارف النظامیة.
8. ابن‌خلکان، احمد. (۱۹۷۱ م). وفیات الأعیان. تحقیق إحسان عباس، بیروت: دارصادر.
9. ابن‌عماد حنبلی، عبدالحی. (۱۴۰۶‌ق). شذرات الذهب. تحقیق محمود الأرناؤوط، دمشق: دار ابن‌کثیر.
10. ابوریه، محمد. (1415ق). أضواء علی السنه المحمدیه. قاهره: دار المعارف.
11. أبی‌رمله، محمد منصور بن ابراهیم. (1428ق). أنیس الفضلاء من سیر أعلام النبلاء. نیجریه: مرکز الدراسات الاسلامیه.
12. امین، احمد. (۱۹۶۹ م). فجر الاسلام. بیروت: دارالکتاب العربی.
13. آلوسی، محمود. (۱۳۷۳‌ق). مختصر التحفه الاثنی عشریه. تحقیق محب الدین خطیب، قاهرة: المطبعة السلفیة.
14. پاینده، ابوالقاسم. (1382 ش). نهج الفصاحه. تهران: دنیای دانش.
15. جعفری، محمدتقی. (۱۳۷۶ ش). ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه. چاپ هفتم. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
16. جعفری، محمدمهدی. (۱۳۵۶ ش). پژوهشی در اسناد و مدارک نهج‌البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
17. جوهری، اسماعیل. (1407ق) الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه. تحقیق أحمد عبد الغفور عطار، چاپ چهارم. بیروت: دارالعلم.
18. حاجی خلیفه، مصطفی. (۱۳۶۰‌ق). کشف الظنون. بغداد: مکتبه المثنی.
19. حسینی خطیب، سید عبدالزهرا. (۱۳۶۷ ش). مصادر نهج‌البلاغه و اسانیده. چاپ چهارم. بیروت: دارالزهراء.
20. حسینی میلانی، سید علی. (1389 ش). جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام. قم: مرکز الحقائق الاسلامیة.
21. حمدان غامدی، احمد. (1425ق). رساله جوابیه علی مذکره استاد شیعی اثنی عشری. مکه: بی‌نا.
22. خوانساری، محمدباقر. (۱۳۹۰‌ق). روضات الجنات. قم: اسماعیلیان.
23. خیرخواه علوی، سید علی. (1392ش). «عثمانیه و شیعه در دو قرن نخست هجری». تاریخ اسلام. 55، 101-119.
24. ذهبی، محمد. (۱۳۸۲‌ق). میزان الاعتدال. تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت: دارالمعرفه.
25. ذهبی، محمد. (۱۴۰۷‌ق). تاریخ الإسلام. تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دارالکتاب العربی.
26. ذهبی، محمد. (۱۴۲۷‌ق). سیر اعلام النبلاء. تخریج محمد أیمن الشبراوی، قاهره: دارالحدیث.
27. ریّان عسقلانی، نزار (بی‌تا) امداد المنعم، بی‌نا. از نرم‌افزار مکتبه الشامله
28. زرکلی، خیرالدین. (۱۴۲۳‌ق). الاعلام. چاپ پانزدهم. بیروت: دارالعلم للملایین.
29. زیّات، احمدحسن. (1427ق). تاریخ الأدب العربی. بیروت: دار الشرق العربی.
30. سبط ابن‌العجمی، ابراهیم. (۱۴۰۷‌ق). کشف الحثیث. تحقیق صبحی السامرائی، بیروت: مکتبة النهضة العربیة.
31. سید، صبری ابراهیم. (۱۴۰۶‌ق). نهج‌البلاغه نسخه جدیده محققه و موثقه. قطر: دار الثقافه.
32. صفوت، احمدزکی. (۱۳۵۰‌ق). ترجمة علی بن ابیطالب. بی‌جا: مطبعه العلوم.
33. صفدی، خلیل. (۱۴۲۰‌ق). الوافی بالوفیات. تحقیق أحمد الأرناؤوط وترکی مصطفى، بیروت: دار احیاء التراث.
34. شوقی ضیف، احمد. (بی‌تا) الفن و مذاهبه فی النثر العربی، چاپ سیزدهم. قاهره: دار المعارف.
35. طاش‌کبری زاده، احمد. (۱۳۹۵‌ق). الشقائق النعمانیه. بیروت: دارالکتاب العربی.
36. عقاد، عباس محمود. (۱۳۸۶‌ق). عبقریة الامام علی. بیروت: دارالکتب العربی.
37. غلامعلی، احمد. (۱۳۸۹ ش). شناخت نامه نهج‌البلاغه. تهران: سمت.
38. فاخوری، حنا. (1387ش). تاریخ ادبیات عربی. مترجم عبدالمحمد آیتی، تهران: توس.
39. فخررازی، محمد. (1405‌ق). مفاتیح الغیب. چاپ سوم. بیروت: دالفکر.
40. فریجی، سلیمان. (۱۴۲۰‌ق). مظاهر الغلو فی قصائد المدیج النبوی. مجله البیان. ۱۳۹: ص۵۸-۶۷.
41. فوزان، صالح. (بی‌تا). البیان لإخطاء بعض الکتاب. بی‌جا. بی‌نا. از نرم افزار مکتبه الشامله.
42. فیروزآبادی، محمد. (1426ق) القاموس المحیط. تحقیق مکتب تحقیق التراث فی مؤسسة الرسالة، چاپ هفتم. لبنان: مؤسسه الرساله للطباعه و النشر و التوزیع.
43. قدسیان، مرتضی. (1397ش). «انتساب نهج‌البلاغه به امام علی علیه السلام از دیدگاه اهل‌سنت». تهران: دانشگاه مذاهب اسلامی.
44. قندوزی، سلیمان. (۱۴۱۶‌ق). ینابیع المودة لذوی القربی. قم: اسوه.
45. قنوجی، علی. (۱۳۹۸‌ق). ابجد العلوم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
46. کلینی، محمد. (۱۳۶۳ ش). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
47. کردعلی، محمد. (۱۴۳۳‌ق). أمراء البیان. قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.
48. گیلانی، محمد. (۱۹۴۷ م). اثر التشیع فی الأدب العربی. قاهره: لجنه النشر للجامعین.
49. مامقانی، عبدالله. (۱۴۲۳‌ق). تنقیح المقال. قم: موسسه آل البیت لاحیاء التراث.
50. محدث قمی، عباس. (۱۳۶۳ ش). هدیة الاحباب. تهران: امیرکبیر.
51. متقی هندی، علی. (۱۴۰۱‌ق). کنز العمال. چاپ پنجم. بیروت: موسسه الرساله.
52. معارف، مجید و شریعتی نیاسر، حامد. (۱۳۹۵ ش). ارتباط نهج‌البلاغه با قرآن. تهران: بنیاد نهج‌البلاغه.
53. نادم، محمدحسن. (۱۳۸۸ ش). نهج‌البلاغه نقدها و پاسخ‌ها. قم: ادیان.
54. نادم، محمدحسن. (۱۳۹۱ ش). در آستانه نهج‌البلاغه. قم: دفتر نشر معارف.
55. معارف، مجید و نصرالهی، حامد. (1397ش) «اقدامات سیدرضی در نهج‌البلاغه»، پژوهش‌‌نامه علوی. سال نهم، شماره اول. ص61-86.
56. هدایت‌پناه، محمدرضا. (1380ش) «تشابه اسمی، تفاوت ماهوی نقدی بر مقاله علی بن ابی طالب در دائرة المعارف اسلام» حوزه و دانشگاه. 26: ص 161-198.
57. یافعی، عبدالله. (۱۴۱۷‌ق). مرآه الجنان. حواشی خلیل المنصور، بیروت: دارالکتب العلمیه.
58. شاکر، محمود. (1975م) «مواقف» مجله الکاتب. 170: ص22-36.