فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

الگوپذیری عرفا از کلام امیرالمومنین(ع) با تکیه بر حکمت‌های نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم.(نویسنده مسئول)
2 کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم
چکیده
چکیده
بینامتنیت یکی از روش‌های مشهور تاثیرپذیری بین متون است. ادبا در محورهای گوناگون از این روش بهره برده‌اند. در ایران از نضج گرفتن نثر عرفانی، توجّه به کلام امیرالمؤمنین‌ علیه السلام مشهود است. آن‌ها امام‌علی‌ علیه السلام را به‌عنوان خاتم ‌الاولیا، اسوه حسنة آموزه‌‌های عرفانی در وصول به حق می‌دانستند. طبیعتاً کلام امام‌ علیه السلام نیز سرمشق آنان در بیان تعالیم کاربردیشان به مریدان تلقّی می‌شد. در این نوشتار که به روش تحلیلی- توصیفی با شیوه بینامتنیت و تکیه بر داده‌های کتابخانه‌ای به نگارش درآمده تأثیر سخنان امیرالمؤمنین‌ علیه السلام به ویژه در بخش حکمت‌ها بر سه متن شاخص عرفانی: کشف‌المحجوب (قرن پنجم)، اسرارالتّوحید(قرن ششم)، تذکره‌الاولیا(قرن‌هفتم) مورد بررسی قرار گرفته است. نتیجه بررسی نشان ‌می‌‌دهد عرفا هم در صورت هم در محتوا کلمات امام علی‌ علیه السلام را سرمشق خویش قرار داده در چهار محور الف)مفهومی و مضمونی؛ ب)بلاغی(تصویر سازی)؛ پ)موسیقایی(سجع، موازنه)؛ ت)ایجاز و اعجاز زبانی ازکلام ایشان تأثیر پذیرفته‌اند. آنان در چهار محور فوق با بهره‌گیری از مضامین نهج‌البلاغه مضمون‌سازی کرده‌اند؛ از تصاویر آن باهدف ملموس‌تر کردن موضوع ساخته؛ در اعجاز زبانی با تأسّی به کلام امیرالمؤمنین‌ علیه السلام به ویژه در حکمت‌ها،آموزه‌های عرفانی خود را در قالب جملات کوتاه و نوعاً مسجّع بیان ‌داشته‌اند تا هم تأثیرگذارتر باشد و هم حفظ آن در سینه سالک، سهل‌تر گردد.
کلیدواژه‌ها

منابع

. قرآن کریم
. نهج ­البلاغه،1391ش، سیدشریف محمدبن حسین، ترجمه: محمد دشتی، قم: موسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین علیه السلام.
1. احمدی، بابک،1376 ش، چهارگزارش از تذکره­الاولیا، تهران: مرکز.
2. براهنی، رضا،: 1371ش، طلا درمس، تهران: سخن.
3. بولتن، مارجری،: 1374ش، کالبدشناسی نثر، ترجمه و تألیف: احمد ابومحبوب، تهران: زیتون.
4. جرداق، جورج،2010م، الامام علیعلیه السلام صوت العداله الانسانیه، بیروت: شبکه الفکر:.
5. خطیبی، حسین، 1375ش، فنّ نثر در ادب پارسی، چاپ سوّم، تهران:انتشارات زوّار.
6. رستگار فسایی، 1390ش، منصور، انواع نثر فارسی، چاپ سوّم ، تهران: سمت.
7. سنایی، طریقه برحدیقه، علاء­الدّین بهادر متخلّص به علایی،1389ش، به کوشش: محمّدرضا یوسفی، قم: دانشگاه قم.
8. شفیعی­کدکنی، محمّدرضا،1392ش، زبان­ شعر در نثر صوفیه(درآمدی به سبک­شناسی نگاه عرفانی)، تهران: سخن.
9. عابدی، محمود،1383ش، درویش گنج بخش، تهران: سخن.
10. عطّارنیشابوری، فریدالدّین، 1372 ش،بررسی، تصحیح متن و توضیحات فهارس: محمّد استعلامی،چاپ هفتم، تهران: زوّار.
11. عطّارنیشابوری، فریدالدّین، 1374ش، تذکره­الاولیا، از روی نسخه نیکلسون، به کوشش: ا. توکّلی، با مقدمه انتقادی محمّد قزوینی، چاپ سوم، تهران: بهزاد.
12. علم­الهدی، سید رضی،1371ش، نهج­ البلاغه، ترجمه: سید جعفر شهیدی، چاپ سوم: تهران: آموزش انقلاب اسلامی.
13. فروزانفر، بدیع الزّمان،1370ش، احادیث مثنوی، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر.
14. فروزانفر، بدیع الزّمان،1390ش، شرح احوال و نقدآثار شیخ فریدالدین محمّد عطّار نیشابوری، تهران: معین.
15. فولادی، علیرضا، 1389ش، زبان عرفان، قم: فراگفت.
16.  محمّدبن منوّر میهنی، 1384ش، اسرار التوحید، به اهتمام: ذبیح الله صفا، چاپ دوم، تهران: فردوس.
17. محمّدبن منوّر میهنی، 1357ش، اسرار التوحید، تصحیح: احمد بهمنیار، چاپ دوم،تهران، طهوری.
18. محمّدبن منوّر میهنی،1366ش، اسرارالتّوحید فی­مقامات­الشّیخ ابی سعید، مقدّمه، تصحیح وتعلیق: محمّدرضا شفیعی کدکنی، تهران:آگاه:.
19. مستملی بخاری، ابوابراهیم اسماعیل، 1363ش، شرح­التّعرّف لمذهب­التّصوّف، با مقدّمه و تصحیح و تحشیه محمّد روشن، تهران: اساطیر.
20. النّیسابوری­الخرکوشی، 1999 م،  عبدالملک بن­محمّدبن­ابراهیم، تحقیق و تعلیق: بسّام محمّد بارود، ابوظبی: المجمع­­الثّقافی.
21. هجویری جلّابی، ابوالحسن علی بن عثمان، 1387ش،کشف­المحجوب، مقدمه، تصحیح وتعلیقات: محمود عابدی،  تهران: سروش.
22. یثربی، یحیی،1391ش، عرفان نظری، چاپ هفتم، قم: بوستان کتاب.
23. یوسفی، محمّدرضا، 1394ش، عرفان­پژوهی، قم: المصطفی.
مقالات
24. حسومی، حسین­ و محمد خاکپور و علی مهدوی­راد، 1391ش،  «شیوه­های تصویرسازی مفاهیم در نهج ­البلاغه»، مطالعات اسلامی، علوم قرآن وحدیث، شماره 89.
25. علی­محمد موذنی و حسین حسنی، 1388ش،  بررسی مضامین مشترک نهج­البلاغه و کشف­المحجوب هجویری، مجله دهخدا، شماره 1.
26. مرادزاده مقدم، طاهره و دیگران، 1401ش، بررسی تمثیلات عرفانی در نهج‌البلاغه و تذکرة­الاولیای عطّار، فصلنامه تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، شماره 53.
27.  مرادزاده مقدم، طاهره و دیگران،1401ش، بررسی مقایسه­ای موضوعات عرفانی در نهج‌البلاغه و تذکرةالاولیای عطّار، فصلنامه مطالعات ادبیات تطبیقی، شماره 62.