فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

روش‌شناسی مواجهه با فرهنگ‌های انحرافی از نظرگاه سُوَر مخاطبات و نهج‌البلاغه با تمرکز بر بُعد تربیتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
هیات علمی گروه معارف، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، شاهرود، ایران.
چکیده
فرهنگ جاهلی، در هر عصری، عمدتاً با انحرافاتی نظیر جهل، تعصب و فساد، مانعی بنیادین برای تعالی انسانی است. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیل محتوای کیفی با رویکرد تطبیقی، داده‌ها را از قرآن و نهج‌البلاغه استخراج کرده و بر چارچوب سه‌گانه تربیتی استوار نموده‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد این دو منبع، با تلفیق تبیین توصیفی انحرافات، فراخوان توصیه‌ای به اصلاح و تکمیل عملی سنن، الگویی تربیتی صورت‌بندی می‌کنند که از طریق احیای کرامت ذاتی، ارتقای عقلانیت و استوارسازی ولایت‌مداری، انسان را از سیطره ظلم، پراکندگی اجتماعی، خودبرتری‌طلبی، انحرافات جنسی و اوهام جاهلی به سوی استقرار عدالت، انسجام اخوت‌محور، تواضع، پاکدامنی و تعقل رهنمون می‌سازد. سُوَر مخاطبات، ساختارهای شرعی را نظام‌مند و سازمان‌یافته پایه‌گذاری کرده و نهج‌البلاغه، با تعمیق الگوهای اخلاقی و ارائه مصادیق عینی و حقیقی، این ساختارها را تکمیل می‌کند و بدین‌سان، اخوت دینی، خدامحوری و ردّ ولایت دشمنان را ترویج می‌دهند. تربیت، به‌مثابه محور این الگو، فرآیند بازتعریف هویت فردی را از انحرافات جاهلی به ارزش‌های متعالی اسلامی هدایت کرده و انسجام اجتماعی را با تقویت پیوندهای معنوی محقق می‌سازد. این مطالعه، با تحلیل نظام‌مند، ظرفیت پویای این منابع را در تهذیب سنت‌ها و تأسیس نظام ارزشی برای تحول فرهنگی در برابر انحرافات معاصر آشکار می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

منابع
. قرآن کریم
. نهج‌البلاغه، 1414ق، سید‌رضی، محمد‌بن الحسین، چاپ اول،  قم: هجرت.
1. آصفی، محمد مهدی، 1385ش، در آینه وحی3(آرامش)، مترجم: علیرضا سروش و محمد حسین سرانجام، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله. 
2. ابن‌ابى‌الحدید، عز‌الدین ابو‌حامد،1377ش، شرح نهج‌البلاغه، تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم، چاپ اول، قم: کتابخانه عمومی آیة الله مرعشی نجفی.
3. ابن میثم بحرانی، میثم‌بن‌علی‌بن‌میثم، 1362ش، ‏شرح‏ نهج ‏البلاغه(ابن میثم)، چاپ دوم، دفتر نشر الکتاب، [بی‌جا].
4. بازرگان، عبد العلى، 1374ش، نظم قرآن، تهران: شرکت انتشارات قلم.
5. جواد علی، 1970م، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت: دارالعلم للملایین.
6. حسن ابراهیم حسن، 1365ش، تاریخ سیاسی اسلام، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، نشر جاویدان.
7. زمخشری، محمود، 1407ق، الکشاف عن حقائق غوامض تنزیل، بیروت: دارالکتب العربی.
8. سیدقطب، إبراهیم حسین،  فی ظلال القرآن، 1412ق، بیروت: دار شروق.
9. سیوطی، جلال الدین، 1421ق، الإتقان فی علوم القرآن‏،‏ بیروت، دار الکتاب العربى.
10. شوشتری، محمد تقی، 1376ش، بهج الصباغه فی‌شرح نهج‌البلاغة، چاپ اول، تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر.
11. شوقی ضیف، 1364ش، عصر جاهلی، ترجمه: علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، تهران: امیرکبیر. 
12. طباطبایی، سید محمدحسین،1417ق، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم: چاپ پنجم، جامعه مدرسین حوزه‌ علمیه.
13. طوسی، محمدبن حسن، بی‌تا، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
14. عبدالحمید، محمد محیى الدین،‏ (بی تا)،ترجمه و شرح نهج‌البلاغه (عبده)‏، چاپ اول، قاهره: مطبعه الاستقامه‏.
15. عبدالعزیز سالم ،1383ش، تاریخ عرب قبل از اسلام، ترجمه: باقر صدری نیا، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
16. فقهی زاده،عبدالهادی زاده، ۱۳۷۴ش، پژوهشی در نظم قرآن، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی. 
17. فوزی، ابراهیم، 1983م، احکام الاسری فی الجاهلی و الاسلام، بیروت: دارالکلمه للنشر. 
18. فیض الکاشانی، محمد‌بن‌محسن، المحجة البیضاء،1376ش، تصحیح: علی اکبر غفاری، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
19. قرشى سید على اکبر، قاموس قرآن، 1371ش، چاپ ششم،  تهران: دارالکتب الإسلامیة.
20. لسانی فشارکی، محمد علی؛ مرادی زنجانی، حسین، 1394ش، سوره شناسی (روش تحقیق ساختاری در قرآن کریم)، چاپ اول، قم: نصایح.
21. مجلسی، محمد باقر،1403ق، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، چاپ دوم، بیروت: مؤسسه الوفا، 
22. محمد عبده، شرح نهج‌البلاغه،(بی تا)، مصحح: محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره: مکتبه الاستقامه،
23. محمود شحاته، عبدالله، ۱۳۶۹ش، درآمدی بر تحقیق در اهداف و مقاصد سوره‌های قرآن کریم، ترجمه حجتی، محمدباقر، چاپ دوم،  تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. 
24. مکارم شیرازى، ناصر، 1375ش، پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام، چاپ اول، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
25. مکارم شیرازى، ناصر، و همکاران،1374ش، تفسیر نمونه‏، تهران‏: دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول. 
26. میبدی، رشیدالدین احمدبن ابی سعد، 1371ش، کشف الاسرار و عده الابرار، تحقیق: علی اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر.
27. نوری، یحیی، 1355ش، جاهلیت و اسلام، تهران: انتشارات شهدا.
28. هاشمی خوئی، میرزا حبیب الله،1358ش، منهاج البراعة فی‌شرح‌نهج‌البلاغة، تصحیح سید ابراهیم میانجی، چاپ چهارم، تهران: مکتبة الاسلامیه.
مقالات
29. اسدی، علی، 1389ش، جاهلیت یک سرشت نه دوره‌ای گذرا،علوم قرآن و حدیث، شماره 84.
30. جلالی، غلامرضا، 1388ش، رابطه قدرت سیاسی و خرافه، حوزه،‌ شماره 151.
31. خلیلی، رقیه؛ رضا کهساری؛ نعمت ستوده؛ 1399ش، بررسی تطبیقی رویه‌های شاخص برون‌گرایی شخصیت از منظر روان‌شناسی و متون اسلامی، پژوهش در دین و سلامت. دوره 6 شماره 3، صص139-156. 
32. رزمجو، حسین، 1370ش، خرافات و راه مبارزه با آن، مشکو‌ة، شماره31، صص42- 65 
33. رستمی، محمد حسن، خامه گر، محمد، 1394ش، نگرشی نو به قلمرو قرآن بر پایه اهداف سوره‌های قرآن، پژوهش‌های قرآنی، سال بیستم، شماره1، صص6-29 
34. شعبان پور، محمد؛ بشارتی، زهرا، 1392ش، راهکارهای اخلاقی مقابله با مؤلفه‌های جاهلیت در جوامع مدرن با تکیه بر قرآن و دعای مکارم الاخلاق»، پژوهش نامه معارف قرآنی، سال چهارم، شماره15.     
35. صدر، سید موسی، 1383ش، قرآن و پدیده انحراف در جامعه،پژوهشهای قرآنی، شماره 37 و 38. 
36. على نظرى،پروین خلیلی، مسعود باوان پوری، ۱۳۹۸ش، بررسی فرآیند نشانه شناسی اجتماعی در نهج‌البلاغه با تکیه بر هویت و آداب معاشرت،پژوهش نامه علوی، سال دهم، شماره اول، صص ۲۱۵ – ۲۳۷.