فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

واکاوی اعتبار سنجی مضمونی خطبۀ هشتاد نهج‌البلاغه و تحلیل استناد آن به حضرت علی علیه السلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکترای تفسیر تطبیقی، دانشگاه یزد، ایران.
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران(نویسنده مسئول).
3 استادیار گروه زبان و ادبیات عرب، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.
چکیده
عبارات خطبه هشتاد نهج‌البلاغه، به‌ویژه تعبیر «نواقص العقول» درباره زنان، مستمسکی برای تقبیح کلی زنان و نسبت‌های ناروا شده است؛ هرچند احادیث مشابهی از پیامبر اکرم’ نیز نقل شده‌است. برخی پژوهشگران با پذیرش سند خطبه، به دلیل مخالفت ظاهری با قرآن (مانند داستان دختران شعیب) و تاریخ قطعی (وجود زنان برجسته چون حضرت زهرا علیها السلام ، آسیه و مریم‘)، یا اصل محتوا را انکار کرده‌اند یا به تأویل و توجیه روی آورده‌اند. این پژوهش با هدف واکاوی اعتبار مضمونی خطبه، بررسی امکان صدور چنین محتوایی از حضرت علی علیه السلام و تبیین صحیح آن بدون نیاز به تأویلات رایج، به تحلیل محتوایی و مضمونی می‌پردازد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای است. یافته‌ها با تکیه بر ادله اثباتی شامل روش گردآوری نهج‌البلاغه (احتمال تقطیع سخنان)، ارتباط معنوی و لفظی خطبه‌های ۱۳، ۱۴ و ۸۰، فضای صدور، توجه به صدر و ذیل روایت، قضیه فی‌واقعه بودن (نه حقیقیه) مدح و ذم، وجود روات معتبر بصری و مخالفت ظاهری با تاریخ قطعی، نشان می‌دهد که محتوای خطبه به حضرت علی علیه السلام مستند است. این بیانات نه عام زنان، بلکه نقد گروه‌ها و اشخاص خاصی (اعم از مردان و زنان) است که در شرایط ویژه صفات مذموم داشتند و نیازی به تأویلات نیست.
کلیدواژه‌ها

منابع
. قرآن کریم.
. نهج‌البلاغه، 1379ش، ترجمه: سید جمال الدین دین پرور، تهران: بنیاد نهج‌البلاغه.
1. ابن ابی الحدید، عزالدین ابوحامد، 1404ق، شرح نهج‌البلاغه، تصحیح: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: کتابخانه عمومی آیت الله مرعشی نجفی.
2. ابن بابویه، محمد بن علی، 1362ش، الخصال، تصحیح: علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین.
3. ابن بابویه، محمد بن علی، 1378ق، عیون أخبار الرضا ‌علیه السلام‌ ، چاپ اول، تهران: نشر جهان.
4. ابن بابویه، محمد بن علی، 1389ش، معانی الاخبار، مترجم: حمیدرضا شیخی، قم: فکرآوران.ُ
5. ابن‌میثم، میثم بن علی، 1404ق، شرح نهج‌البلاغه، تهران: دفتر نشر الکتاب.
6. بخاری، محمد بن اسماعیل، 1410ق، صحیح البخاری، بیروت: دارالفکر.
7. برقی، احمد بن محمد بن خالد، ۱۴۳۳ق، طبقات الرجال، تحقیق: حیدر محمد علی بغدادی، قم: موسسه امام صادق ‌علیه السلام‌ .
8. ترمذی، محمد بن عیسی، 1402ق، سنن الترمزی، تحقیق: عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت: دارالفکر.
9. راغب، حسین بن محمد، 1412ق، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالشامیه. 
10. ربّانی، محمد حسن، 1392ش، فقه الحدیث، چاپ سوم، قم: موسسه بوستان کتاب.
11. شیخ حر عاملى، محمد بن حسن، 1409ق، تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، چاپ اول، قم: مؤسسة آل البیت ‌علیهم السلام‌ .
12. صالحی شامی، محمد بن یوسف، 1414ق، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد، تحقیق: عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت: دارالکتب العلمیه،
13. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابـراھیم، ١٩٨١م، الحکمة المتعالیة فی اسفار اربعة العقلیـة، بیـروت: دار احیـاء التراث. 
14. طبرسی، فضل بن حسن، 1372ش، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: محمد جواد بلاغی، تهران: انتشارات ناصر خسرو. 
15. طوسی، محمد بن الحسن، 1407ق، تهذیب الاحکام، تحقیق: حسن الموسوی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
16. فضائلی، نیره، 1401ق، شبهات زن در نهج‌البلاغه و پاسخ به آن‌ها، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
17. قطب الدین رازی، محمد بن محمد، بی‌تا، شرح مطالع الانوار فی المنطق، قم: نجفی.
18. کلینی، محمد بن یعقوب، 1367ش، الکافی، تحقیق: علی اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
19. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، 1403ق، بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، چاپ دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
20. مصطفوی، سید جواد، 1374ش، بهشت خانواده، مشهد: انتشارات هاتف.
21. مکارم شیرازی، ناصر، 1386ش، پیام قرآن، چاپ نهم، تهران: دارالکتب الاسلامیه. 
22. مهریزی، مهدی، 1390ش، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
23. نجاشی، احمد بن علی، ۱۴۲۴ق – ۱۳۸۲ش، فهرست اسماء مصنفی الشیعه، المشتهر به رجال نجاشی، مصحح: موسی شبیری زنجانی، قم: جماعة المدرسین الحوزة العلمیه القم، مؤسسه النشر الاسلامی
24. اشرف آل طه، سید حیدر؛ اسودی، علی، 1399ش، جایگاه فضای صدور در خطبه‌های نهج‌البلاغه با تکیه ‌بر موضوع اخلاق اجتماعی، دراسات حدیثه فی نهج‌البلاغه، دوره4، شماره7، ص123-136
25. ایروانی، جواد، 1401ق، تحلیل انتقادی «نقصان عقول زنان» مبتنی بر کاربردهای واژه عقل در روایات»، دوفصلنامه آموزه‌های حدیثی، دوره 6، شماره 11، ص81-102.
26. آقا پیروز، علی، 1395ش، بررسی کاربست روایات نقصان عقل در موضوع مدیریت زنان، اسلام و مدیریت،  شماره 8 و9، ص 103 - 132.
27. جعفری، اسمر، 1395، روایات نقصان عقل و ایمان زنان در بوته اعتبارسنجی، پژوهش دینی، شماره 32 ،ص 5 - 25.
28. طیبی، ناهید، 1395ش، بازپژوهی دیدگاه امام علی علیه السلام درباره عقل زنان با تأکید بر خطبه 80 نهج‌البلاغه، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، ص75-94.
29. کریمیان، محمود، 1390ش، اعتبار و مفهوم سنجی روایات کاستی عقل زنان، علوم حدیث، شماره 62، ص 90 -118.
30. مسجدی، حیدر، 1394ش، نگاه فقه الحدیثی به روایات نواقص العقول، حدیث حوزه، شماره 10، ص 21-47.
31. میر قیصری سید روح الله، ١٣٩٣ش، نقش قضیه حقیقیه در اصول فقه، مطالعات اسلامی: فقه و اصول، سال چهل و ششم، شمارۀ پیاپی، ص197-220.