فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

کارکرد طرحواره‌های تصویری در خطبه شقشقیه امام علی علیه السلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه آموزش زبان و ادبیات عرب، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی889-14665 تهران، ایران
چکیده
طرحواره‌های تصویری از مفاهیم بنیادین زبان‌شناسی شناختی و یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های حوزه معناشناسی شناختی هستند که بر پایه جسم‌یافتگی مفاهیم انتزاعی استوارند. این ساخت‌های مفهومی، حاصل تجربیات زیستی انسان بوده و درک حوزه‌های انتزاعی مانند زبان را ممکن می‌سازند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بر مبنای نظریه طرحواره‌های تصویری، به بررسی خطبه شقشقیه امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه می‌پردازد. هدف اصلی، پاسخ به این پرسش است که تجارب زیستی در ذهن امام علی علیه السلام چگونه در سه رویکرد «حرکتی»، «حجمی» و «قدرتی» بازنمود یافته و به عینیت‌بخشی مفاهیم انتزاعی در کلام ایشان یاری رسانده است. نتایج نشان می‌دهد که امام علیه السلام برای تبیین دلایل پذیرش خلافت پس از تحمل محنتی طولانی در زمان خلفای پیشین، شِکوه خود را با بهره‌گیری از عناصر حسی-ادراکی و تجارب زیستی روزمره، به شکلی ملموس بیان کرده‌ است. یافته‌های کمّی حاکی از آن است که به‌کارگیری هم‌زمان دو یا سه طرحواره، با فراوانی ۲۲، بیشترین بسامد را داشته است. پس از آن، طرحواره قدرتی با فراوانی ۱۰، حرکتی با فراوانی ۸ و حجمی با فراوانی ۵ در مراتب بعدی قرار گرفتند. این پژوهش نشان می‌دهد چگونه امام علی علیه السلام از طریق این طرحواره‌ها، مفاهیم انتزاعی و پیچیده را به تجربه‌ای حسی و درک‌پذیر تبدیل کرده است.
کلیدواژه‌ها

منابع
. نهج البلاغه، 1388ش، مترجم: محمد دشتی، قم: انتشارات امام همام.
1. ابن‌الفارس، ابوالحسین احمدبن فارس بن زکریا، 1399ق،  معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دارالفکر.
2. ابن‌بابویه، محمد بن علی (بی‌تا)، علل الشرایع، قم: چاپ افست.
3. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، 1414ق،  لسان العرب، بیروت: دار الصادر.
4. ابن‌میثم بحرانی، کمال‌الدین میثم بن علی، 1981م، شرح نهج‌البلاغه، بیروت: دار العلم الإسلامی.
5. راسخ مهند، محمد، 1392ش، درآمدی بر زبان‌شناسی شناختی (نظریه‌ها و مفاهیم)، تهران: سمت
6. صفوی، کوروش، 1379ش، درآمدی بر معناشناسی شناختی، تهران: سوره.
7. قرشی بنابی، علی‌اکبر ، 1377ش، مفردات نهج‌البلاغه، مصحح: محمدحسین بکایی، تهران: ایران.
8. محمودى، محمدباقر، 1976م،  نهج السعادة فى مستدرک نهج‌البلاغه، ج2، نجف اشرف: مؤسسه النعمان.  
مقالات
9. اسودی، علی و مدیری، سمیه، 1400، «طرحواره‌های تصویری قرآن کریم بر اساس نظریه جانسون (مطالعه موردی صافات)»، پژوهش‌های ادبی- قرآنی، شماره 3، 56- 30.
10. بلاوی،رسول و غفوری فر، محمد، 1436ق، «الظواهر الأسلوبیة فی خطبة الشقشقیة»، الدراسات فی العلوم الإنسانیة، دانشگاه تربیت مدرس، السنة22، العدد1، 68- 49.
11. بیابانی، احمدرضا، 1391ش، «بررسی استعاره‌ی جهت‌گیرانه و طرحواره‌های تصویری در شعر شاملو»، پژوهشنامه نقد ادبی، شماره 1، 126- 99.
12. حبیب‌پور گودرزی، رقیه؛ شاهمرادی فریدونی، محمد مهدی و  شریفی، محمد،1402ش، «بررسی طرحواره‌های تصویری سوره اسراء بر اساس نظریه جانسون»، پژوهش‌های زبانشناختی قرآن، سال دوازدهم، شماره اول (23)، 120- 101.‌
13. دریس، فاطمه؛ ویسی، الخاص؛ گرجیان، بهمن و شرفی، ساسان، 1397ش، «بررسی کاربست طرحواره‌های تصویری جانسون در قرآن کریم، با تکیه بر اشاره‌های تربیتی و آموزه‌های اخلاقی در کلام وحی»، آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، سال دوم، شماره 4، 76- 59.
14. ذاکری، اسماعیل، 1396ش، «استعاره‌های مفهومی در اشعار سلمان هراتی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته ادبیات فارسی، دانشگاه خلیج فارس.
15. سلیمی، فاطمه و راستگو، کبری، 2017ش، «المخططات التصویریه و دورها فی فهم مضامین الصحیفۀ السجادیۀ الاخلاقیه»، اللغة العربیة و آدابها، السنة 13، العدد 1، 61-37.
16. شهبازی، علی‌اصغر و شیخی، علیرضا، 1400ش، «تحلیل شناختی اقسام طرحواره‌ها تصوّری امثال در نهج‌البلاغه»، پژوهشنامه نهج‌البلاغه، سال 9، شماره 35، 35-19.
17. شیرزاده طاقانکی، فاطمه ، 1399ش، «بررسی خطبه شقشقیه بر اساس نظریه کارگفت (آستین و سرل)»، آموزش زبان، ادبیات و زبان شناسی، سال سوم، شماره 2، 191- 170.
18. صادقی، شیوا ، 1398ش، «بررسی شناختی استعاره‌های مفهومی در اشعار خلیل مطران و گلچین گیلانی (رویکرد پیکره بنیاد)»، رساله دکتری رشته زبان و ادبیات عرب، دانشگاه رازی.
19. طیرانی، مریم سادات؛ سلطانی، سید علی اصغر و ربیع، علی، 1398ش، «تحلیل خطبه شقشقیه با تکیه بر بافت‌شناسی اجتماعی- سیاسی، نظریه فراگفتمان و مبانی بلاغت»، زبانشناسی و گویش‌های خراسان، 1(20)، 192- 173.
20. علیزاده تیمورلویی، یحیی و مجیدی، هانیه، 1398ش، «بسامدهای هیجانی و سحرانگیزی بلاغی «خطبه شقشقیه»»، مطالعات متون اسلامی و ادبی، سال چهارم، 3 (15)، 170- 151.
21. قائمی، مرتضی؛ بروجنی، مدینه و شیرین‌پور، ابراهیم، 1396ش، «بازنمایی طرحواره نیرو در گزاره‌های دینی و اخلاقی زبان قرآن»، پژوهش‌های زبان‌شناسی، سال نهم، شماره 2(18)، 94- 77.
22. محمدی آسیابادی، علی؛ صادقی، اسماعیل و طاهری، معصومه، 1391ش، «طرحواره حجمی و کاربرد آن در بیان تجارب عرفانی»، پژوهش‌های ادب عرفانی، شماره 22، 162-141.
23. محمدی، مجید و جمشیدی، فرشته، 1399ش، «طرحواره‌های تصویری و استعاره‌های مفهومی در جزء سی‌ام قرآن کریم»، مطالعات متون اسلامی و ادبی، سال پنجم، شماره 2(18)، 88- 67.
24. مقیاسی، حسن، 1395ش، «نقد و بررسی طرح‌واره‌های تصوری قرآن در نهج‌البلاغه»، پژوهشنامه نهج‌البلاغه، دوره 4، شماره 14، 108- 93.
25. Evans, V. & Green, M. (2006). Cognitive Linguistics: An Introduction, Edinburgh University Press.
26. Johnson, M. (1987). The Body in the Mind: The Bodily Basis of Meaning, Imagination Reason, University of Chicago Press.
27. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago Press.
28. Langacker, R. W. (1987). Foundations of Cognitive Grammar: Theoretical Prerequisites. Stanford University Press.
29. Loebner, S. (2002). Understanding Semantics (Understaning Language), First Edition, Rutledge.
30. Saeed, J.I. (2013). Semantics, Oxford, Blackwell.
31. Talmy, L. (2000). Towards A Cognitive Semantics, London: Cambige. Bibliography.
32. Ungerer, F., & Schmid, H. J. (2006). An Introduction to Cognitive Linguistics. Longman