فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

بررسى آثار شناخت شیطان در تربیت انسان از دیدکاه نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته تفسیر تطبیقی، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، ایران.
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، ایران
3 دانشیار گروه ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران.
چکیده
تربیت اسلامی که هدف نهایی آن دستیابی به کمال انسانی و سعادت حقیقی است، با موانعی نظیر وسوسه‌ها و اغواگری‌های شیطان مواجه است. امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه با نگاهی ژرف، ویژگی‌های شیطان، شیوه‌های انحرافی او در مسیر انسان، و راهکارهای مقابله با آن‌ها را تبیین کرده‌اند. شیطان با ابزارهایی نظیر شرک‌ورزی، وسوسه‌ تدریجی، القای شبهه، اختلاط حق و باطل، ایجاد تفرقه، تحریک تعصبات، تقویت خودبینی و نیز بهره‌برداری از غفلت انسان نسبت به خویش، بر روند تربیتی او تأثیر می‌گذارد. آگاهی از این شیوه‌ها و راهبردهای مقابله با آن‌ها، گامی اساسی در مسیر خودسازی و تربیت صحیح است. تأکید بر توحید، هم‌نشینی با صالحان، کنترل خشم، پرهیز از تکبر، دوری از شبهات و وسوسه‌های بی اساس و توجه به اصلاح درون، از جمله راهکارهایی هستند که امام علی علیه السلام برای مصون ماندن از نفوذ شیطان ارائه فرموده‌اند. این پژوهش، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع معتبر، تلاش دارد تا نقش شناخت شیطان را در تربیت اسلامی تبیین کند و از طریق آموزه‌های امام علی علیه السلام راهکارهایی برای مصون ماندن از تأثیرات منفی آن ارائه دهد.
کلیدواژه‌ها

منابع
قرآن کریم
نهج‌البلاغه،بی‌تا،شریف رضی، محمد بن حسین، تصحیح: صبحی صالح، قم: مؤسسه دارالهجره.
1. ابن ابی الحدید، عبدالحمیدبن هبه الله. 1390ش، شرح ابن ابی الحدید معتزلی، مترجم: غلامرضا لایقی، تهران: کتاب نیستان.
2. ابن احمد فراهیدی، خلیل. 1409 ق،العین، قم: نشر هجرت.
3. ابن بابویه، محمدبن علی. 1374ش،خصال شیخ صدوق، مترجم: محمدباقر کمره‌ای؛ تهران: کتابچی.
4. ابن درید، محمدبن الحسن. 1426ق،جمهره اللغه، ترتیب و تصحیح :عادل عبدالرحمن البدری‌؛ مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه.
5. ابن فارس بن زکریا، ابوالحسن احمد. 1399ق،معجم مقاییس اللغة، بتحقیق و ضبط: عبدالسلام محمد هارون؛ بیروت: دارالفکر.
6. ابن ‌کثیر، اسماعیل بن عمر، 1398ق،البدایة والنهایة، گردآورنده: خلیل شحاده؛ بیروت: دارالفکر.
7. ابن میثم، میثم بن علی. 1375ش، شرح نهج‌البلاغه، مترجمین: قربانعلی محمدی مقدم، علی اصغر نوایی یحیی زاده، محمدصادق عارف، حبیب الله روحانی، محمدرضا عطایی، مشهد: آستان قدس رضوی.
8. باقری، خسرو. 1385ش،نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، تهران: مدرسه.
9. بهشتی، محمد. 1387ش،مبانی تربیت از دیدگاه قرآن، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، چاپ اول.
10. بیستونی، زهرا، عظیمی، اسماء، دیانی، یاسر. 1382ش، شیطان‌شناسی از دیدگاه قرآن کریم، تهران: بیان جوان.
11. تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد. ۱۴۱۰ ق، غرر الحکم و درر الکلم (به‌کوشش سید مهدی رجائی؛ چاپ دوم، جلد ۱). قم: دارالکتاب الاسلامی.
12. جعفری تبریزی، محمدتقی. 1376ش،ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه، تهران: دفتر مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
13. جوادی آملی، عبدالله. 1387ش،مراحل اخلاق در قرآن، تنظیم و ویرایش علی اسلامی؛ قم: اسرا.
14. خطیب، محمد شحات. 1415ق،اصول التربیه الاسلامیة، ریاض: دارالخریجی.
15. دلشاد تهرانی، مصطفی. 1380ش، سیری در تربیت اسلامی، تهران: نشر و تحقیقات ذکر.
16. راغب اصفهانی، حسین بن محمود. 1412ق،مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دارالقلم.
17. رفیعی، بهروز. 1388ش،آراء دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت و مبانی آن، ج1، چاپ دوم، تهران: مؤسسه چاپ سبحان.
18. صالحی حاجی‌آبادی، نعمت‌الله. 1386ش،شیطان در کمینگاه، قم: گل‌های بهشت.
19. طوسی، محمدبن حسن. 1414ق، الامالی، قم: دارالثقافه.
20. مصطفوی، حسن. (بی‌تا). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
21. مطهری، مرتضی. 1367ش،تعلیم و تربیت در اسلام، تهران: انتشارات صدرا.
22. مغنیه، محمدجواد. 1427ق، فی ظلال نهج‌البلاغه: محاوله لفهم جدید؛ قم: کلمه‌الحق.
23. مکارم شیرازی، ناصر. 1372ش، ‌تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
24. مکارم شیرازی، ناصر. 1390ش، پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام، با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان، جلد5 و 6 و 10 و 11، قم: انتشارات امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام.
25. موسوی، عباس علی، ۱۴۱۸ق، شرح نهج‌البلاغه، (ج، ۱)، بیروت: دارالرسول الأکرم صلی الله علیه و آله و سلم.
26. نراقی، محمدمهدی، 1414ق،علم اخلاق اسلامی‌: گزیده کتاب جامع السعادات‌، ترجمه و گزینش جلال‌الدین مجتبوی‌، تهران‌: حکمت.
27. هاشمی خویی، حبیب‌الله بن محمد، ۱۴۰۰ق، منهاج البراعة، (ج، ۳)، تهران: مکتبة الاسلامیة.
پایان نامه و مقالات
28. آبادی، فاطمه، فتاحی زاده، فتحیه. 1400ش، «کاربست معناشناسی تاریخی در تحلیل معنای شیطان و ابلیس در قرآن کریم و نقد آرای لغت شناسان کلاسیک»، دوماهنامه جستارهای زبانی، دوره 12، ش 6، صص 533-565.
29. جعفرطیاری، مصطفی. 1396ش، « فرایند چیرگی شیطان بر انسان با رویکرد تربیتی در قرآن و حدیث»، آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، سال دوم، شماره پیاپی 3، صص 75-92.
30. خجسته‌مهر، کیوان؛ و اویسی، کامران. 1402، بررسی نظریه افلاطون در تعلیم و تربیت اسلامی بر اساس آیات و روایات با تأکید بر نگاه استاد مطهری. آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، ۹(۱)، ۱۷۳-۱۹۵.
31. خواجه بمی، محمدحسین. 1398ش، «درآمدی بر حکمت وجودی شیطان در منظومه تربیتی قرآن»، دو فصلنامه الاهیات قرآنی، سال هفتم، شماره 6، پیاپی 13، صص 81-95.
32. خوانین زاده، محمدعلی و نجارزادگان، فتح‌الله؛ ۱۳۹۳ش، بازخوانی دیدگاه‌های دانشمندان مسلمان در معنا و اشتقاق «ربّ». مطالعات قرآن و حدیث، ۸(۱)، ۳۳-۶۷.
33. شهریاری، روح‌الله. 1398ش، « تحلیل حدود مانعیت شیطان در تربیت دینی و راه‌های مقابله با آن از منظر قرآن»، معرفت، سال 28، شماره 9، پیاپی 264، صص 51-61.
34. صالحی، اکرم، اکبری، رضا. 1396ش، «نقش شیطان در تحقق شرور اخلاقی از دیدگاه فخر رازی»،  پژوهش‌های اعتقادی-کلامی، سال هفتم، شماره 28، صص 103-118.
35. فاطمی‌نیا، محبوبه‌سادات. ۱۳۹۲ش، شیطان از دیدگاه امام‌علی × با نگاهی به قرآن (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه کاشان، دانشکده علوم انسانی.
36. مصباحیزدی، محمدتقی. 1389ش، «شیطان دشمن غدار و بی‌رحم»، معرفت، ش 150، صص 16-5. 
37. معماری، داوود، زمردی، محمد. 1394ش، «خشم و مدیریت آن در قرآن کریم»، سراج منیر، ش 18، صص 136-115. 
38. مهدی‌زاده، حسین. 1381ش، «کاوشی در ریشه قرآنی واژه تربیت و پیامد معنایی آن»، معرفت، ش 59، صص 104-110.