استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
چکیده
سخنان و نامههای امیرالمؤمنین علی علیه السلام در ارتباط با حکومت و حکومتداری، در راستای شناخت فقه سیاسی بسیار قابل توجّه است؛ در این میان، عهدنامههای ایشان با کارگزاران و استانداران خود، جایگاه خاصّی دارد. در بخش معروف به نامهها در نهج البلاغه، متنی به عنوان (و مِن عهده علیه السلام إلی محمد بن ابیبکر حینَ قلّده مصرَ) دیده میشود که از نظر ادبیات سیاسی نیز بسیار قابل توجّه است؛ با بررسی این متن به این نتیجه میرسیم که این متن در واقع عهدنامه اصلی و حُکم سیاسی ایشان به محمد بن ابیبکر نیست و بخشی از یک نامه جامعی است که امیرالمؤمنین علی علیه السلام برای محمد بن ابی بکر، در پی درخواست او در مورد قضاوت و برخی امور دیگر، نوشته است. در این مقاله، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانهای، عهدنامه اصلی امیرالمؤمنین علی علیه السلام به محمد بن ابیبکر معرّفی و آورده شده و نامه جامع امام علی علیه السلام به محمدبن ابیبکر نیز معرفّی شده است و مقایسههایی بین متن نهج البلاغه با برخی متون دیگر از این نامه جامع انجام شده است. با مقایسهی این متون به این نتیجه میرسیم که متن نهج البلاغه، احتمالاً از یکی از کتابهای ابومخنف، که نویسندهای مشهور در تاریخ اسلام است گرفته شده است. محتوای این نامه جامع از منظرهای متعدّدی مانند فقه سیاسی ، فقه قضایی و علم اخلاق، بسیار قابل توجه است.
منابع قرآن کریم. نهج البلاغه، 1377ش، سیدرضی، محمد بن حسین، ترجمه:جعفر شهیدی، چاپ سیزدهم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. 1. ابن أعثم، محمد بن علی، 1372ش، الفتوح، ترجمه: محمد بن احمد مستوفی، تصحیح: غلامرضا طباطبائی، چاپ اول، تهران: شرکت انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی. 2. ابن سعد،1968م، الطبقات الکبری، تحقیق: احسان عبّاس، چاپ اول، بیروت: دار صادر. 3. بلاذری، احمدبن یحیی،(بی تا)، أنساب الأشراف، تحقیق: محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات. 4. ثقفی، ابراهیم،( بی تا )، الغارات، تحقیق محدث ارموی، چاپ دوم، تهران: انجمن آثار ملی. 5. جرجانی، حسین بن اسماعیل،2001م، الإعتبار و سلوه العارفین، بیتا: مؤسسه الإمام زید بن علی علیه السلام الثقافیه. 6. حرّانی، حسین بن علی،1404ق، تحف العقول، تصحیح: علی اکبر غفاری، چاپ دوم، قم: مؤسسه النشر الإسلامی. 7. خوئی، ابوالقاسم،1409ق، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه، چاپ چهارم، قم: دفتر آیت الله خوئی. 8. طوسی، محمد بن حسن،1373ش، رجال الطوسی، چاپ سوم، قم: مؤسسه النشر الإسلامی. 9. طوسی، محمد بن حسن،1414ق، الأمالی، قم: انتشارات دارالثقافه. 10. طوسی، محمد بن حسن،1429ق، اختیار معرفه الرجال، چاپ ششم، تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی. 11. مامطیری، علی بن مهدی،1430ق، نزهه الأبصار و محاسن الآثار، چاپ اول، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیّه. 12. مفید، محمد بن محمد،1413ق، الأمالی، قم: انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید. 13. منقری، نصر بن مزاحم،1366ش، پیکار صفین، ترجمه: پرویز اتابکی، چاپ اوّل، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
صراف، حمیدرضا. (1405). بررسی ریشه عهدنامه علی علیه السلام با محمدبن ابى بکر در نهجالبلاغه. فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشهای نهج البلاغه، 25(1)، 51-70.
MLA
صراف، حمیدرضا. "بررسی ریشه عهدنامه علی علیه السلام با محمدبن ابى بکر در نهجالبلاغه", فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشهای نهج البلاغه, 25, 1, 1405, 51-70.
HARVARD
صراف حمیدرضا. (1405). 'بررسی ریشه عهدنامه علی علیه السلام با محمدبن ابى بکر در نهجالبلاغه', فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشهای نهج البلاغه, 25(1), pp. 51-70.
CHICAGO
حمیدرضا صراف, "بررسی ریشه عهدنامه علی علیه السلام با محمدبن ابى بکر در نهجالبلاغه," فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشهای نهج البلاغه, 25 1 (1405): 51-70,
VANCOUVER
صراف حمیدرضا. بررسی ریشه عهدنامه علی علیه السلام با محمدبن ابى بکر در نهجالبلاغه. النهج. 1405;25(1):51-70.