فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

تبیین راه برون رفت از انحصار اعجاز بیانی با ارزیابی کمی مؤلفه‌های اعجاز معارفی در نهج البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیارگروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه گنبد کاووس، ایران.
2 دانشجوی دکتری حکمرانی، گرایش حکمرانی فرهنگی، مدرسه عالی حکمرانی شهید بهشتی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران.
چکیده
یکی از طرق اثبات حقانیت قرآن، تحقیق در وجوه اعجاز است؛ از طرفی چرایی مغفول ماندن وجه معارفی اعجاز در آثار نخستین، اهمیت توجه متقدمان به جنبه بیانی و صرفه و علت انحصار وجوه اعجاز در وجه ادبی را مطرح می‌سازد و چون ائمه علیهم السلام تنها راه شناخت درست قرآنند، پس راه برون رفت از این انحصار نادرست، مراجعه به کلام ایشان بوده؛ لذا این امر در کلام امام‌علی علیه السلام به عنوان شاهد نزول و عدل قرآن بررسی خواهد شد. هدف پژوهش، ریشه شناختی و تبیین راه برون رفت از انحصار اعجاز بیانی در قرون نخست و ارزیابی کمی مؤلفه‌های مورد تاکید ایشان بر وجه معارفی در نهج البلاغه می‌باشد. روش پژوهش تحلیل محتوا و جامعه پژوهش، مجموع خطبه‌ها و نمونه آماری 37 خطبه می‌باشد. نتیجه‌این که اعجاز معارفی بعد از نبی صلی الله علیه و آله و سلم، از جانب ایشان مطرح شده؛ از بین 187 اوصاف قرآن در 241 خطبه، 91درصد به وجه معارفی و 14.7درصد به وجه بیانی تاکید داشته و از وجه صرفه، صفتی وجود نداشته؛ هم چنین ازمیان صفات مربوط به وجه معارفی، مؤلفه جامعیت با 86 درصد و صفت برهان و هدایتگر، بیشترین میزان را در کلام ایشان دارا بوده و این نشانگر تاکید بر بعد معارفی بعنوان مهم‌ترین وجه اعجاز می‌باشد.
کلیدواژه

کلیدواژه‌ها

منابع:
. قرآن کریم.
. نهج‌البلاغه، 1366ش، امام‌علی  علیه السلام  ، گردآورنده: شریف رضی، نسخه : صبحی صالح، قم: موسسه دارالهجره.
1. ابن فارس، احمدبن فارس، 1423ق، معجم مقائیس اللغة، تحقیق: هارون عبد السلام محمد، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
2. ابن مـنظور، محمدبن مکرم، بی تا، لسان العرب، چاپ اول، بیروت : دار صادر.
3. ابن مـنظور، محمدبن مکرم، 1375ق، لسان العرب، چاپ اول، بیروت : دار صادر.
4. استادی، رضا، 1404ق، مسند امام رضا  علیه السلام  ، کنگره جهانی امام رضا  علیه السلام  ، مشهد.
5. اصفهانی، میرزا مهدی، 1388 ش ، رسائل شناخت قرآن (رسائل القرآن و الفرقان)؛ تحقیق و تصحیح: حسین مفید، مرکز فرهنگی انتشارات منیر، تهران.
6. بحرانی، هاشم، 1415ق ، تفسیر البرهان فی تفسیر القرآن، قم: موسسه البعثه، مرکز الطباعه و النشر.
7. بلاغی، محمدجواد، 1420ق، تفسیر آلاءالرحمن فی تفسیر القرآن، قم: بنیاد بعثت.
8. جوادی آملی، عبدالله، 1398، تفسیر تسنیم، قم: مرکز بین المللی نشر اسراء.
9. حسینی، سید مصطفی، 1425 ق ، فتح البیان فی ما روی عن علی من تفسیر القرآن، حلب: دارالجسور.
10. خویی، ابوالقاسم؛ 1408 ق، البیان فی تفسیر القرآن، چاپ پنجم، بیروت: الزهراء،.
11. دین پرور، سید جمال الدین، 1379ش، نهج‌البلاغه پارسی، تهران: بنیاد نهج‌البلاغه.
12. رازی، ابوالفتاح، 1371 ش، تفسیر روض الجنان و روح الجنان، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
13. رازی، فخرالدّین محمّدبن‏عمر، 1410 ق، مفاتیح الغیب(التفسیرالکبیر)، بیروت : دارالفکر.
14. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، 1412ق، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، دمشق: دارالقلم.
15. رضایی اصفهانی، محمد علی، 1381ش، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، رشت :انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
16. زرقانی، محمدعبدالعظیم، 1984م، مناهل العرفان فی علوم القرآن، ترجمه: محسن آرمین، تهران پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
17. شرتونی لبنانی، سعید، بی‌تا ، اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد، تهران : بی‌نا.
18. الشریف المرتضی، 1382ش ، الموضح عن وجهه اعجاز القرآن، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
19. صافی اصفهانی، حسن، 1418، الهدایه فی الاصول / تقریر الابحات ابوالقاسم الموسوی الخوئی؛ قم: موسسه صاحب الامرعجل الله تعالی فرجه الشریف.
20. طباطبایی، سید محمد حسین، 1417 ق ، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ پنجم، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه‌ علمیه‌ قم.
21. عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، 1415 ق ، تفسیر نورالثقلین، تصحیح و تحقیق: هاشم رسولی محلاتی،چاپ چهارم، قم:اسماعیلیان.
22. عسگری، سید مرتضی، بی‌تا ، پژوهش و بررسی تحلیلی مبانی اندیشه‌های اسلامی در دیدگاه دو مکتب، ج 2، تهران: رایزن.
23. العیاشی، محمد بن مسعود، 1421 ق ، تفسیر العیاشی، تحقیق و تصحیح: هاشم رسولی محلاتی، المکتبة العلمیة الأسلامیة، چاپ اول، قم: مؤسسه بعثت.
24. فضل الله، سید محمد حسین، 1377ش ، تفسیر من وحی القرآن، بیروت: انتشارات دار الملاک للطباعه و النشر.
25. قاسمی، محمد جمال الدین، 1418ق ، تفسیر قاسمی، بیروت: دارالکتاب العالمیه.
26. قمی، علی بن ابراهیم قمی، 1378 ق ، تفسیر قمی، قم: موسسه دارالکتب.
27. قنوجی، حسن بن علی، 1420ق ، فتح البیان فی مقاصد القرآن، محشی: شمس الدین، ابراهیم، بیروت: دارالکتاب العلمیه.
28. کلینی، محمّدبن‏یعقوب بن اسحاق، 1408 ق ، الکافی، تصحیح: علی‏اکبر غفّاری، تهران: دارالکتب الاسلامیّة. 
29. کوفی، فرات، 1410ق ، تفسیر فرات، تهران: موسسه الطبع و النشر.
30. مجلسی، محمّد باقربن‏محمّد تقی، 1403 ق ، بحار الانوار الجامعه لدرر أخبار الائمة الاطهار، چاپ دوم، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
31. مکارم شیرازی، ناصر، 1353ش ، تفسیر نمونه، بقلم جمعی از نویسندگان؛ طهران:  دارالکتب الاسلامیه.
32. موحد الابطحی الاصفهانی، بی‌تا ، محمدباقربن‌مرتضی، جامع الاخبار و الاثار عن النبی و الائمه الاطهار علیهم السلام، قم: امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف.
33. مودب، سید محمد، 1391، اعجاز القرآن، قم: انتشارات جامعه المصطفی.
مقالات
34. بهرامی فرد، غلامرضا و فرجی، یوسف، 1395ش، نقد و بررسی اعجاز محتوایی قرآن، همایش ملی اعجاز قرآن کریم، دوره3.
35. حائری پور، حمیده، 1395، اعجاز قرآن از دیدگاه صدر المتاهلین، همایش ملی اعجاز قرآن کریم.
36. روحانی مشهدی، فرزانه، پاییز و زمستان 1394، تبیین ریشه‌های قرآنی اندیشه کلامی اعجاز قرآن، نشریه پژوهش‌های قرآن و حدیث، سال48، شماره2، صص 223-246.
37. عبداللهی واشان، لطفعلی و مجید معارف و سید محمد علی ایازی، پاییز 1401، بررسی تطبیقی مؤلفه‌های اعجاز محتوایی با تاکید بر نگاه مفسران شیعه و سنی، فصلنامه تخصصی مطالعات قرآن و حدیث سفینه، سالنوزدهم، شماره 76 «ویژه پژوهش‌های حدیثی»، ص 145-159.
38. عبداللهی واشان، لطفعلی و معارف، مجید و ایازی، سید محمد علی، پاییز 1401، بررسی تطبیقی مؤلفه‌های اعجاز محتوایی با تاکید بر نگاه مفسران شیعه و سنی، نشریه مطالعات قرآن و حدیث سفینه، شماره 76، صص 145-159.
39. غلامی، اصغر، زمستان ۱۳۸۷ش، مقاله اعجاز و تحدی قرآن از نظر آیت الله میرزا مهدی اصفهانی، مجله سفینه، شماره ۲۱.
40. کریمی نیا، مرتضی، بهار و تابستان 1392، ریشه‌های تکوین نظریه اعجاز قرآن و تبیین وجوه آن در قرون نخست، مجله پژوهش‌های قرآن و حدیث، سال 46، شماره یکم، صص 113-144.
41. مصلایی پور، عباس و محمدنام، سجاد، اسفند 1389، مقدمه‌ای در اعجاز معنوی قرآن، نشریه دانشگاه امام صادق علیه السلام  ، شماره 1، شماره پیاپی 7، ص 5-30.