فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه

رویکرد معناشناسانه به واژه «سعادت» در نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث .
2 عضو هیات علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده اصول الدین (نویسنده مسئول)
چکیده
در این پژوهش، مفهوم «سعادت» در نهج‌البلاغه به‌مثابه یکی از بن‌مایه‌های محوری در نظام اخلاقی و فلسفی امام‌علی علیه السلام بررسی شده است. با بهره‌گیری از روش معناشناسی هم‌نشینی، واژگانی چون «فلاح»، «تقوی»، «علم»، «حکمت»، «عمل صالح»، «خیر» و «عدالت» که در بافت متنی با سعادت همراه شده‌اند، تحلیل گردیده‌اند. این همنشین‌ها نشان می‌دهند که سعادت در نهج‌البلاغه مفهومی فراتر از موفقیت فردی صِرف دارد و با کمال اخلاقی، اجتماعی و دینی پیوندی عمیق برقرار می‌کند. بر این اساس، سعادت به‌عنوان فرآیندی پویا و تعاملی، دستیابی به کمال انسانی و زیستن بر پایۀ اصول دینی و اخلاقی تعریف می‌شود. در مقابل، واژۀ «شقاوت» برای ترسیم موانع و پیامدهای منفی ناشی از فاصله‌گرفتن از این اصول به کار رفته است. این تحقیق نشان می‌دهد که تحلیل هم‌نشین‌های سعادت در نهج‌البلاغه، پیوند میان علم، تقوا، عمل صالح و رستگاری را تبیین می‌کند. همچنین آیات قرآن کریم، به‌مثابه متمم و مؤید سخنان امام‌علی علیه السلام، مسیر نیل به سعادت را برای سالکان روشن‌تر ساخته‌اند. این پژوهش بر آن است که معناشناسی سعادت در نهج‌البلاغه، افق تازه‌ای در فهم اخلاق هنجاری و فلسفۀ عمل در سنت اسلامی می‌گشاید.
کلیدواژه‌ها

منابع:
. قرآن کریم، 1388ش، مترجم:ابوالفضل بهرامپور، چاپ اول، تهران: موسسه نشر شهر.
. نهج البلاغه، 1392 ش، سید رضی، مترجم:حسین استاد ولی، تهران:انتشارات اسوه.
1. ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله، 1375ش، جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، تهران: نشر نی.
2. ابن بابویه(صدوق)، محمد بن علی بن،1363 ش، من لا یحضر الفقیه، مترجم: علی‌‎اکبر غفاری،  قم:مؤسسة النشر الإسلامی.
3. ابن دُرَید الازدی،محمد ابن حسن ، 1987م ، جَمهَرَة اللُّغَه ، چاپ اول، ج‏1 . بیروت: دارالعلم للملایین.
4. ابن سیده المرسی،ابوالحسن علی بن اسماعیل، 1421ق، المحکم و المحیط الأعظم، بیروت دارالکتب العلمیة.
5. ابن فارس،احمد،1404ق،معجم مقاییس اللغة، تحقیق و ضبط عبدالسلام: محمد هارون، قم: نشر مکتب الاعلام اللاسلامی.
6.  ابن‌بابویه ، محمدبن‌علی، امالى(صدوق)، 1383ش، مترجم: محمدباقر کمره‌ای، تهران: کتابچی.
7. أزهری، محمد بن احمد، 1421ق، تهذیب اللغه، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
8. اعتماد،  سیدمحمدحسین،1391ش، سعادت و شقاوت از منظر قرآن و روایات، چاپ اول، قم: انتشارات معصومین^.
9. ایزوتسو، توشیهیکو،۱۳۶۱ ش، خدا و انسان در قرآن، مترجم: احمد آرام، تهران: شرکت شهامی انتشار.
10. ترجانی زاده، احمد،1382ش، شرح معلقات سبع، تهران: انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران،
11. تمیمی آمدی، عبدالواحدبن محمد، 1410ق، غررالحکم و درر الکلم، قم: دارالکتب الاسلامی.
12. دیلمی، حسن بن محمد، ۱۴۰۸ق، اعلام الدّین فی صفات المؤمنین، قم: مؤسسه‌ آل‌‌البیت‌^ لإحیاء التراث.
13. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، 1386ش، مفردات الفاظ القرآن، قم: دفتر نشرنوید اسلام.
14. شاملی، نصرالله 1391ش،  معناشناسی واژه‌های اخلاقی نهج‌البلاغه، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
15. صفوی ،کوروش، 1378ش، آشنایی با معناشناسی، تهران: سوره مهر.
16. عضیمه، صالح،1381ش، معناشناسی واژگان قرآن (فرهنگ اصطلاحات قرآنی)، ترجمه: سید حسین سیدی، مشهد: آستان قدس رضوی.
17. عمر، احمد مختار، بی تا، معناشناسی، ترجمه: حسین سیدی، مشهد: دانشگاه فردوسی.
18. فراهیدی، خلیل ابن احمد، 1409ق،  العین، قم: موسسه دارالهجرة.
19. قنبری، بخشعلی، ۱۳۹۷ش، معناشناسی به مثابه روش، تهران: نوشناخت.
20. مجلسی، محمد باقر،1403ق، بحار الانوار، محقق:جمعی از محققان، بیروت: دارالاحیاءالتراث العربی.
21. مصطفوی، حسن،1368ش، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، طهران: وزارت فرهنگ و ارشاد. 
22. مظلوم گرمجانی، فریدون، 1401ش، معناشناسی واژه‌های معرفتی در نهج‌البلاغه، قم: مجمع ذخائر اسلامی. 
مقالات
23. کریمی، محمد رضا ؛ همایونی، عبدالکریم، 1395ش، « سعادت و شقاوت از منظر روایات باب (السعادة و الشقاء)» کتاب کافی ،فصلنامه سفینه، دوره: 13، شماره: 51 ،تابستان، صص، 10-19 .
24. لسانی فشارکی، محمد علی، 1389، بررسی معناشناسانه فلاح در قرآن کریم، پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، سال اول، شماره8، پاییز89، صص 51،-73.